Нимага саводсизлашиб кетаяпмиз?

[Farhodjon Chinberdiyev]

Менимча, мавзу жуда узайиб кетди...
Ҳурматли форум аъзолари, бу ерда атрофдагиларнинг хатоларини муҳокама қилиш энди ўринсиз. Кўриб турибсизки, саводлилик даражаси Ўзбекистонда жуда ачинарли аҳволда.

Бир нарсага ҳайрон қоламан: бу ерда саводсизлик ҳақида баҳслашаётган форум аъзоларининг кўпчилигининг ҳам хатолари етарли(каминанинг ҳам). Атрофга қаралса, ҳар ким ўз билганича адабий тилда ёзишга ҳаракат қилади(ўзини саводли ҳисобловчилар). Умуман беҳурматлар эса, шевада ёзаверишади.

Энди бирма-бир: «Саводлилар» ҳақида. Кўпчилигимиз она тилимизни 50%га ҳам билмаслигимизни тан олишимиз керак. Бу — саводлилар даражаси. Она тилимизда мутахассислар эса, тўлиқ адабий тилда ёза олишмайди; ё эринишади, ё имкониятлари йўқ, ё яна қанақадир сабаблар мавжуд. Бизда саводсизлик уят эмас. Камина рус тилидаги кўп форумларни, блогларни кузатаман, лекин уларда шеваларнинг борлиги ҳақида тасаввурга ҳам эга эмасман. Муаммонинг ҳаммаси ўзимизда(ёки менталитетда). Масалан, бу ердагиларнинг кўпчилиги тире билан дефиснинг фарқига бормасликлари тайин. Ёки лотин алифбосида ёзувчилар «`»(инглизча Acute accent) ва «‘»(«тескари» вергул) белгилари. Бу каби мисолларни кўп келтириш мумкин. Муаммоларимиз биринчи синфдаёқ ўргатиладиган алифбодан бошланади. Айтингчи, танишларингизнинг неча фоизи «Х» ва «Ҳ»(«думли» «Х») ҳарфларини фарқлай олишади?
Саводлиларимиз муаммоларининг бир қисми эди бу.

Бизнинг наздимиздаги «саводсизлар»га тўхталсак. Гап савод масаласида кетганда, оддий, майда муаммолардан бошламаймиз гапни. Дарров шевага, айниқса, форумлардаги Тошкент шевасига «ташланамиз». Лекин, бечора ўқувчилар нима қилишсин? Мактабларда дарс шевада ўтилса... Эшитишимча, Тошкент шевасида дарс ўтмайдиган ўқитувчилар устидан ўқувчилар кулармиш...
Улар учун адабий тилни нима кераги бор? Форумлардаги мавзулар иншо эмаску? Телевидение, радиода шевада гапираётган мухбирларга чора қўлланиляптими? Бу эса оддийгина форум...

Хуллас, азизлар, адабий тилга бўлган талаб тобора сусайиб боряпти. Агар талаб бўлса, «саводсизлар» ҳам тилимизни ҳурмат қилишга мажбур бўлишади. Масалан, телевидение, матбуот, радио, форум, сайт, блогларда бериладиган интервью, мавзуларни адабий тилда ёритиш шарти қўйилса — мана шу ҳақиқий талаб бўларди...

Яна бир савол: нега тилга давлат миқиёсида эътибор берилмайди? Ҳеч бўлмаса давлат идоралари чоп этадиган маҳсулотларда хатолик камайиши мақбулмиди?

Юқоридагилар ҳали ҳаммаси эмас. Фикрлар ва ўйлар кўп...
«Саводлилар» учун: менинг ёзганларимда ҳам хатоликлар бўлиши табиий. Чунки, айтиб ўтганимдек, «ҳамма ўзи билганича адабий тилда ёзади».
Агар орангизда она тилимиз бўйича мутахассислар бўлса, менда анчагина саволлар, мулоҳазалар бор эди...