Ўзбек мумтоз адабиёти

[Nigora Umarova]

Shoir "Sarvinozimning boshida o'n sakkiz ming olam g'avg'osi bor, ammo bunga ajablanmaslik kerak, chunki u o'n sakkiz yoshdadur", der ekan, birgina sarvinoz ahvoliga emas, umuman, insonning o'n sakkiz yoshiga ta'rif beradi. Ta'rif umuminsoniy bo'lganidek, nazarimizda, o'n sakkiz yashar sarvinoz ham umumlashma obraz.
Navoiy insonda ilohiy yetuklikni, Ilohda insoniy go'zallikni ko'rgan. Mutafakkir o'zi sig'ingan ilohiy qudrat, navqironlik, barkamollik, hayratomuz sehru sinoatni, jismoniy va aqliy tengsizlikni o'n sakkiz yoshli inson siymosida tajassum ettirgan. G'azalning yaratilishiga o'n sakkiz ming olamni mushohada etishga qodir, o'n sakkiz ming olamning dardi bilan yashaydigan, aqlu zakovati o'n sakkiz ming olam tilsimlarini yeacha oladigan, husni o'n sakkiz ming olamni lol qoldiradigan, hayajon va ehtiroslari o'n sakkiz ming olamni o'rtaydigan o'n sakkiz yoshli inson siymosi sabab bo'lgan. Ehtimol, bu navoiy orzusidagi komil insondir. Darvoqe, o'n sakkiz ming olam tashvishlari bilan yashaydigan yosh zamondoshlarimiz ham yo'q emas. Esli-hushli, zakovatli, g'ayrat-shijoatli yigit-qizlarimiz oldida shunday ulkan muammolar, vazifalar, orzular turadiki, ularning ko'lami o'n sakkiz ming olam oshubidan kam emas. Chinakam inson uchun o'n sakkiz yosh- shunday mas'uliyatli davr, aslida.

[Nigora Umarova]

Keyingi baytlarda matla'dagi g'oyaviy mazmun tadrijiy takomillashtiriladi, 2-3- baytlar matla'da vasf etilgan darajadagi kamolotga erishgan inson yetukligining yashovchanligi haqida bahs etadi:

Desa bo'lg'aykim, yana ham o'n sakiz yil husni bor
O'n sakiz yoshinda muncha fitnakim boshindadur.

O'n sakiz yil dema, yuz sakson yil o'lsa, uldurur
Husn shohi, ul balolarkim, ko'zu qoshindadur.

Mazkur baytlardan boshlab g'azaldagi lirik qahramon umumlashma obrazlilikdan biroz cheklanadi. Ya'ni, umuman, o'n sakkiz yoshli inson emas, o'n sakkiz yoshdagi manzur vasfi davom etadi. Bunday fikrimizga bois g'azalning matla'dan keyingi qismida ko'proq ayol zotigagina xos fazilatlar qalamga olinganidir. Albatta, Navoiyning bunday g'azallari tagzaminida husn timsoli ham turishini esda tutishimiz kerak. Uchinchi baytdagi "husn shohi" iborasi aynan shundan dalolat beradi.
G'oyaviy mazmunning baytlarda tadrijiy rivojlanishiga tadrij usuli bilan birga ruju' san'ati ham ko'maklashgan. Shoir ikkinchi baytda, "Sarvinoz o'n sakkiz ming olamga tatiydigan husnu jamolni zohir etgan ekan, o'n sakkiz ming olam mojarolarini boshiga sig'dirolgan ekan, undagi bu qobiliyat yana o'n sakkiz yil bemalol saqlanadi", der ekan, uchinchi baytda bu fikrdan qaytadi. O'z-o'zini "O'n sakiz yil dema" so'zlari bilan inkor etib. "Yana yuz sakson yil o'tsa ham, ko'zu qoshida turfa balolar jilva qilar ekan, ul sarvinoz husn shohi sifatida hukmfarmolik qilaveradi" degan xulosaga keladi. Ruju' mohiyati mana shu o'z-o'zini inkor etib, fikrni kuchaytirishdadir. Sarvinozning "ko'zu qoshida"gi balolar sehriga kelsak, bunda Sharq g'azaliyotida ko'z va qosh madhida aytilgan (masalan, ko'zning xunxorligi, jallodligi, fitnagarligi; qoshning shamshir kabi qattolligi, birining imo qilib, birining jon olishi va hokazo) hamma sifatlar nazarda tutiladi.

[Nigora Umarova]

Shoir aql bovar qilmaydigan darajadagi husn sohibini tasvirlayotgan bo'lsa-da, uning qonuniy va tabiiy hol ekanligini iqror etadi:

Hayrot etmon husn naqshidaki, har hayratki bor
Barchasi ezid taolo sun'i naqqoshindadur

Chunki Navoiyning dunyoqarashicha, har qanday hayratomuz go'zallikning yaratuvchisi va ijodkori "sun'i naqqosh", ya'ni xudodir. Har bir modda, jism, jonzot, shu jumladan, inson ham bu ilohiy mavjudotning zarrasi, bo'lagi, aksi yanglig' namoyon. Har bir chiroyda Tangri taolo jamoli jilvalanib turadi.

[Nigora Umarova]

Navbatdagi bayt sarvinozning nihoyatda go'zal, ammo beqiyos bag'ritoshligiga kinoya tarzida yaratilgan:

Tan anga siymu ichinda tosh muzmar ko'nglidin,
Aqlg'a yuz hayrat, ul oyning ichu toshindadur

Sarvinozning tashqi chiroyi kumushday tovlanib, o'ziga maftun etadi. Ammo bu kumush vujud shunday sirga egaki, uning ichi ko'ngil yashiringan toshdan iborat. Bu sinoatga inson aqli yuz karra hayronu lol qoladiki, manzurning siyrati suratida ham namoyon. Bu inson tabiati, qalb va qiyofasi orasidagi mutanosiblik hamda ziddiyatning navoiyvor falsafiy ifodasidir.

[Nigora Umarova]

Bu g'azalda ham, an'anadagidek, maqta'dan oldingi baytda baytda mayfurushga murojaat qilinadi:

May ketur, ey mug'ki, yuz hayrat aro qolmish masih,
Bul ajablarkim, bu eski dayr xuffoshindadur.

soqiyga murojaat tarzida bitilgan an'anaviy baytlar g'azalning boshqa baytlaridan alohida mustaqil ma'noga ega bo'lardi. Bu bayt esa g'azalning oldingi qismi mazmuni bilan chambarchas bog'liq bitilgan. Oldingi baytlarda lirik qahramon o'zining hayratlarini izhor etgan edi. Bunda esa Masih "Yuz hayrat aro" qolganligi haqida gap boradi. Ya'ni, bu ko'hna mayxon (dunyo) ajoyibotlariga lirik qahramon (Navoiy) yuz hayrat izhor qilganidan Masih ham yuz chandon hayrat ichida qoladi. Bu yerda "xuffosh"- ko'rshapalak obrazi atayin tanlab kiritilgan. Ko'rshapalak, ya'ni lirik qahramon ko'hna mayxona(dunyo) ajoyibotlarini ko'rguncha (mayxonaga kirib, vahdat mayidan qonmaguncha) g'ofil edi. "Eski dayr" ajoyibotlarini idrok etgach, ko'zlari yarq etib ochildi va yuz hayratga tushdi. Bunday mo'jizadan jonbaxsh Masih ham, yuz hayratga tushadi, chunki u o'likni tiriltirish xususiyati bilan mashhur, ko'r ko'ngil ko'ziga nur ato etishga u "qodir" emas.

[Nigora Umarova]

Maqta'ga kelib, ta'rif-tavsif oyga, quyoshga qadar ko'tariladi.:

To Navoiy to'kti ul oy furqatidin bahri ashk,
Har qachon boqsang, quyosh aksi aning yoshindadur.

Navoiy ul oy, ya'ni husn shohi firoqiga duchor bo'lganidan(bu foniy dunyoga mehmon bo'lganidan) buyon yig'laydi va ko'z yoshlarida ul quyosh-ilohiy tal'atning aksi mudom jilolanib, shu'lalanib turadi. Ko'rinadiki, dastlabki baytlar tagzaminidagi his qilish mumkin bo'lgan so'fiyona timsol va ma'nolar maqta'gacha oshkora balqib yuzaga chiqadi.

Ushbu g'azalni Berta Davidova mumtoz qoshiq-maqomga solib kuylaganlar.

[Nigora Umarova]

Сообщение от xshom

Сизнинг шархингиз Ишки Хак юзасидан булибди.
Нигора опа, мархамат, барча шархларни студияга

Biirinchi sharhimiz shundan iborat edi.

[Shomurodov Shohruh]

Нигора опа, шархларингиз учун катта рахмат. Эсимдан чикаёзган адабиёт назариясини кайта жонлантирдингиз Хазрат Навоийнинг "Мехр куп кургуздим, аммо мехрибоне топмадим" матлали газалларини хам шархлаб ёинки оммага хавола этиб берасизми ??

[Nigora Umarova]

Сообщение от xshom

Нигора опа, шархларингиз учун катта рахмат. Эсимдан чикаёзган адабиёт назариясини кайта жонлантирдингиз Хазрат Навоийнинг "Мехр куп кургуздим, аммо мехрибоне топмадим" матлали газалларини хам шархлаб ёинки оммага хавола этиб берасизми ??

Кулдан келганича харакат киламан.

Навоийшунос эмаслигимни назарда тутиб, баъзи бир камчиликлар булса, маъзур тутгайсизлар.

[Nigora Umarova]

Мехр куп кургуздум, аммо мехрибоне топмадим,
Жон басе килдим фидо, оромижоне топмадим.

Гам била жонимга еттим гамгусоре курмадим,
Хажр ила дилхаста булдум, дилситоне топмадим.

Ишк аро юз минг маломат укига булдум нишон,
Бир камон абруда тузлукдин нишоне топмадим.

Кунглум ичра сарв укдур, гунча пайкон, гул тикон,
Дахр боги ичра мундок гулситоне топмадим.

Хусн мулки ичра сендек шохи золим курмадим,
Ишк куйида узумдек нотавоне топмадим.

Куп укудум Вомику Фарходу Мажнун киссасин,
Уз ишимдин бул ажаброк достоне топмадим.

Табъ ганжидин маони хурдасин, юз катла хайф,
Ким нисор этмакка шохи хурдадоне топмадим.

Ул амон ичинда булсун, эй Навоий, гарчи мен,
Бир замон ишкида мехнатдин амоне топмадим.

Алишер Навоий