[Без оффтопа] Шеър азиз олам аро...

[Masud Mahsudov]

Ўзида икки тил унсурларини бирлаштирган лирик шеър ширу шакар, деб аталган. Бундай асар намуналари халқлар ўртасидаги иқтисодий-маданий алоқалар заминида вужудга келган. Ширу шакар мумтоз адабиётимизда кўпроқ ўзбек ва тожик тилларида битилган. Тожикча «шир» сўзи «сут», деган маънони англатади. Демак, «ширу шакар» дейилганда, сут билан шакарнинг қўшилиши кўзда тутилади. XV асрдан икки ё ундан ортиқ тил унсурлари қўшиб ёзилган асарларни «ширу шакар», деб атай бошлаганлар. Ўша давр шоири Юсуф Амирий «Чоғир ва Банг мунозараси»ни тасвирлар экан, улар ўртасидаги яқинлик, ҳамжиҳатликни таърифлаш учун сут билан шакарнинг қўшилишидаги ёқимлилик фазилатидан фойдаланади:

Ширу шакартек бири бирлан қарин,
Ҳамсабақу, ҳамнафаси, ҳамнишин.

Ширу шакарда, одатда, бир мисра тожик тилида берилса, иккинчиси ўзбек тилида ёзилган. Мисол сифатида Абдураҳмон Жомийдан бошқа шундай тахаллусли шоирники деб тахмин қилинаётган қуйидаги шеърни келтириш мумкин:

Эй лабат пурхандау чашми саёҳат маст хоб,
Икки зулфинг орасида ой юзингдур офтоб.
Масти май меқунанд рўйи туро ғарқи арақ,
Бода ичсанг, тўкилур икки қизил юздин гулоб.
Бул ҳавас дар базми васлат маҳраму, ман номумид.
Толеим шулдир менинг бахтим забун, ҳолим хароб...

(Форс-тожик тилидаги мисралар мазмуни: эй лаби кулгудан доим очиқ, қора кўзларинг уйқу билан маст, майнинг мастлиги сенинг юзингни терга ғарқ қилди, беқарорлар васлинг базмига яқину мен эса ноумидман).
Бир мисранинг ўзида ҳам тожикча, ҳам ўзбекча сўзлар ишлатиб ёзилган ширу шакар ҳам бўлган:

Фурқатинг чўлинда ҳар бир йўл уза ўтруб кўзўм,
Айтти тожиклар тилинча кимни кўрса: «Хожа об»
(Лутфий)

Арабча-ўзбекча сўзлар қўшилиб ёзилган ширу шакарлар ҳам кўп бўлган. Мисол сифатида Навоий ғазалларидан бирининг биринчи ва охирги байтларини эслаш мумкин:
Ашрақат минг акси шамсил-қаъси анворул-худо,
Ёр аксин майда кўр, деб жомдин чиқди садо.
Ташна лаб ўлма, Навоий, чун азал соқийсидин,
«Ишрабу ё айюҳал-атшон» келур ҳар дам нидо.
(Матлаъдаги арабча мисранинг мазмуни: коса қуёшнинг аксидан ҳидоят нурлари чиқиб таралди. Мақтанинг иккинчи мисрасидаги арабча сўзлар маъноси: «Эй ташналар, ичинглар»).
Ширу шакарда фақат мисралар эмас, балки турли тилда ёзилган бутун-бутун бандлар ҳам ўрин алмашиниб туриши ҳоллари учрайди. Гоҳида ширу шакарлар уч хил унсурлар, хусусан, арабча, тожикча, ўзбекча сўзлар орқали ёзилган. Улар «шаҳду ширу шакар», деб аталган. Бунга мисол сифатида халқ ўртасида машҳур бўлиб кетган бир ашуланинг мисраларини келтириш керак:

Аробий гуфтаам арар, ба форсий гуфтаам қаддат,
Ба туркий сўзласам, бўюнг чаманда сабзазор ўлсун.
Аробий гуфтаам важҳат, ба форсий гуфтаам рўят,
Ба туркий сўзласам, юзинг халойиқ интизор ўлсун.
Аробий гуфтаам ҳожиб ва форсий гуфтаам абрў,
Ба туркий сўзласам қошинг, камони халқадор ўлсун...
Ширу шакардаги мисраларнинг бири иккинчисининг таржимаси сифатида келмайди.

XVIII ва XIX асрларда жиддий ширу шакарлар қаторига анчагина ҳажвий типдагилар ҳам қўшилади. Хусусан, Махмур ва Муқимий сингари шоирлар ижодида ҳажвий ширу шакарлар катта ўрин тутади. Махмур ўз даврининг иллатларини фош этувчи ҳажвий ширу шакарларидан бирида Хўжа Мир Асад деган бир шахс ҳақида фикр юритади. Мир Асад шундай ғалати хўжаки, гапирганда, одамларнинг болалари ва хотинларини ҳақорат қилмасдан сўзини тугатолмайди. «Манбаи жаҳлу, макони ғазабу, хилвати жавр», «вужуди ситаму, жисми жафо»дан иборат бўлган бу бадном шахс-нинг уйига шоир яқинлашаётиб «вовайло» овозини эшитади. «Наърау, гулгулау, оҳ Асад, вой дариғ»ларнинг боиси нимада эканини сўраганда, оҳ урувчилардан бири дейди:

Гуфт: эй шоири Махмур туро нест хабар,
Хўжам Амир Асад шуд зи фано сўйи бақо.
Деди: эй ҳайрати гўё сенга етмади хабар,
Хўжамиз қилди фано мулкидин оҳанги бақо...

Махмур бу ҳажвияда ишлатган ширу шакар санъати учун хос белги ҳар мисрада янги фикрни ифодалаш баробарида тожикча мисраларни ўзбек тилида такрорлашдир. Лекин у сўзма-сўз такрор бўлмай, бошқача услубда, бошқа хил таъбирлар ёрдамида эришилган мазмуний такрордир.

Ширу шакар ёзиш анъанаси ўзбек шеъриятида маълум даражада давом эттирилди. Янги ширу шакарларнинг муаллифлари қардош халқлардан бирининг тилидаги сўз ва ибораларни жалб этиш йўли билан ўша халққа бўлган дўстлик, биродарлик ҳисларини, фикрий яқинликни, самимиятни ифодалайдилар. Шоир Амин Умарий 1935 йили Садриддин Айний юбилейи муносабати билан «Санъаткор» деб аталган ширу шакар ёзиб, қардошлик туйғуларини ифодалашда тожикча ва ўзбекча сўзларни қуйидагича ишлатган эди:

Субҳу шом доим шунидам «Дохунда», «Қуллар» оҳини,
Сад азоб, саллак ситам тўсган уларнинг руҳини.
Ҳурмати бисёр ила мақтай улар ҳамроҳини,
Зиндабод устод, сенга бўлсин юрак шеърияти.

[Sodirjon]

Сообщение от Masud Mahsudov

(Паоло Коэленинг Шарқ адабиётидан илҳомланиб ёзгани аниқ, буни ҳамма билади, ҳатто ўзи ҳам тан олган.)
Насрни қўйинг, назм ҳақида гаплашайлик... Сиз замонавий ғарб адабиёти, хусусан шеърияти билан қанчалик танишсиз? Қайси Европа тилларини биласиз? Инглизларнинг замонавий шеъриятини кузатиб борасизми? Испанларничи? Ҳозирги италянча шеърларнинг, ҳеч бўлмаса русча ёки ўзбекчага таржимаси билан қанчалик яқинсиз?

Мен улар билан унча-мунча таниш эканим сабаб, Сизга ўзимнинг танқидий гапларимни ёздим. Уларда шарқона фикрлаш йўқ.

Avvalo, adibning ismi sharfini to'g'rilab yozsangiz yaxshi bo'lar edi. Keyin gap mening bilimim emas , konkret bir bitik haqida ketyapdi. Qolaversa sharqona , yevropacha, amerkacha , anjancha, surxoncha... va h.k fikrlashlar mantiqdan uzoqlashtiradi , haqiqatni anglashdan chetlatadi.

[Masud Mahsudov]

Сообщение от Sodirjon

Avvalo, adibning ismi sharfini to'g'rilab yozsangiz yaxshi bo'lar edi. Keyin gap mening bilimim emas , konkret bir bitik haqida ketyapdi. Qolaversa sharqona , yevropacha, amerkacha , anjancha, surxoncha... va h.k fikrlashlar mantiqdan uzoqlashtiradi , haqiqatni anglashdan chetlatadi.

Aniq bir bitikning qoidaga xilof ekanini e'tirof etdim, yuqoridagi fikrim bilan. Adabiy bilimingizni oshirsangiz, kelajakda yaxshiroq ijod qilishingizga umid bildiraman. Zero, hamisha izlanuvchanlik yetuk insonlarga xos fazilatdir.

Adibning ismini o'zbekchada qanday talaffuz qilinsa, shunday yozdim (Paulo Coelho, deb ham yozishim mumkin edi, bunday qilmadim ). Yumshatish belgisi qo'ymadim, chunki u belgi bizning tilimizga oid emas.

[Aliya]

Сообщение от Masud Mahsudov

Aniq bir bitikning qoidaga xilof ekanini e'tirof etdim, yuqoridagi fikrim bilan.

Fikringizga qo`shilaman.
Sodirjon, siz "shiru shakar" deb atayotgan she`r, (ming bor uzr!) xuddi rep qo`shiqlar matniga o`xshab qolgandek, nazarimda. Shunday g`aliz ta`rif berayotganim uchun ma`zur tutasiz. Rus tilini turkiy tillarga qardosh yoki o`xshash til, deb o`ylamayman

[Sodirjon]

Сообщение от Aliya

Sodirjon, siz "shiru shakar" deb atayotgan she`r, (ming bor uzr!) xuddi rep qo`shiqlar matniga o`xshab qolgandek, nazarimda. Shunday g`aliz ta`rif berayotganim uchun ma`zur tutasiz. Rus tilini turkiy tillarga qardosh yoki o`xshash til, deb o`ylamayman

Men maqsad, mantiq va unga yetaklovchi yo'l haqida fikr bildirdim. Ahir, "Ka'baga qaysi tamondan borishning farqi yo'q" (Rumiy) - ku. Men mumtoz adabiyotimizni yaxshi ko'raman. Rabg'uziydan torib Hamzagacha bo'lgan ajoyib shoirlar ijodi bilan tanishman, ularni hurmat qilaman, lekin men ularni takrorlashim shart emas-ku.

Meni hayron qoldirgani hech kim shakldan nari o'tmayapdi.

[Masud Mahsudov]

Сообщение от Sodirjon

Men maqsad, mantiq va unga yetaklovchi yo'l haqida fikr bildirdim. Ahir, "Ka'baga qaysi tamondan borishning farqi yo'q" (Rumiy) - ku. Men mumtoz adabiyotimizni yaxshi ko'raman. Rabg'uziydan torib Hamzagacha bo'lgan ajoyib shoirlar ijodi bilan tanishman, ularni hurmat qilaman, lekin men ularni takrorlashim shart emas-ku.

Meni hayron qoldirgani hech kim shakldan nari o'tmayapdi.

Тўғри, уларни такрорлашингиз шарт эмас, бироқ янги шакл-шамойил яратишингиз учун Сиз шу пайтгача бўлган шаклларни мукаммал ўзлаштиришингиз керак бўлади, акс ҳолда, кулгуга қоласиз.
Уларнинг ижоди билан таниш бўлишингиз бошқа, уларни яхшилаб ўрганишингиз бошқадир. Ўзингизга хос ижод қилар экансиз, адабий билимларингиз етарлича бўлиши лозим. Ҳозиргача бу мавзуга қўйган шеърларингиз ёмон эмас (охиргисини ҳисобга олмасак), устингизда ишласангиз яхши шеърлар ёза оласиз. Фақат, бировга аччиқ қилгандан кўра, шеърий билимларингизни оширганигиз мақсадга мувофиқ...

[Sodirjon]

Сообщение от Masud Mahsudov

Тўғри, уларни такрорлашингиз шарт эмас, бироқ янги шакл-шамойил яратишингиз учун Сиз шу пайтгача бўлган шаклларни мукаммал ўзлаштиришингиз керак бўлади, акс ҳолда, кулгуга қоласиз.

Men kuguga qolishdan qo'rqmayman, chunki har kim har xil kuladi

Yaxshisi yana bitta bitik qoldiray ( she'r degani hijolatman).


AZIZAM...


Dunyo xuvilladi bo’sh bo’lib qoldi,
Bahorim kuzakka esh bo’lib qoldi,
Senga Yosumanlar hesh bo’lib qoldi,
Boqishing yondirmas, boqishing – o’gay.

Shubha-gumonchalar ish boshladi , ish,
Ishonchsizlik boshga tashladi tashvish,
Yuraklar muzladi, yuraklarda qish,
Boqishing yondirmas, boqishing – o’gay.

O’t bo’lib yondim-a , olov bo’ldim-a,
Alamli yurakka talov bo’ldim-a,
Voh-ey, sevgimizga birov bo’ldim-a?!
Boqishing yondirmas, boqishing – o’gay.

Dunyo xuvillashdan charchadi oxir,
Ko’z ham chiday olmay boshladi yomg’ir…
Men sensiz kim bo’ldim?! Men sensiz – sag’ir,
Boqishi yondirmas , boqishi – o’gay.

Sovuq nigohlardan muzlab ketdim-ku,
Ochilmay , gullamay kuzlab ketdim-ku,
Yonib boqishlaring izlab ketdim-ku,
Azizam…

Kel-ey, baxt uyimda qilib tantana,
Kel-ey, osmonimda charh urib yana,
Kel-ey, quchog’imga yona va yona,
Azizam…

(C)

[Sparc]

Сообщение от Aliya

O`rnimni g`ijimlab, uyg`otadi tong,

Бу ўхшатиш менимча ноўрин қўлланилган, "тонг ўринни ғижимлаб одамни уйғотади" деган маъно чиқиб қолган. "Ўрним ғижимланган, уйғотади тонг" дейилса тўғрироқ бўларди, лекин бу ҳолатда ҳам қиз бола ёки аёл учун "ўрним ғижимланган" деб эътироф этиш бироз ғализ туюлади.

Сообщение от Aliya

O`tli faryodlarim kelar bo`g`zimga,
Qonli nolalarim qalbga tomadi.
Armon sanchiladi bejon ko`ksimga,
Hayoling hayotdek tutib qoladi...

Бу тўртликда менимча қофия келишмаган - "томади" ва "қолади".

[Sparc]

Сообщение от Sodirjon

AZIZAM...


Dunyo xuvilladi bo’sh bo’lib qoldi,
Bahorim kuzakka esh bo’lib qoldi,
Senga Yosumanlar hesh bo’lib qoldi,
Boqishing yondirmas, boqishing – o’gay.

Shubha-gumonchalar ish boshladi , ish,
Ishonchsizlik boshga tashladi tashvish,
Yuraklar muzladi, yuraklarda qish,
Boqishing yondirmas, boqishing – o’gay.

O’t bo’lib yondim-a , olov bo’ldim-a,
Alamli yurakka talov bo’ldim-a,
Voh-ey, sevgimizga birov bo’ldim-a?!
Boqishing yondirmas, boqishing – o’gay.

Dunyo xuvillashdan charchadi oxir,
Ko’z ham chiday olmay boshladi yomg’ir…
Men sensiz kim bo’ldim?! Men sensiz – sag’ir,
Boqishi yondirmas , boqishi – o’gay.

Sovuq nigohlardan muzlab ketdim-ku,
Ochilmay , gullamay kuzlab ketdim-ku,
Yonib boqishlaring izlab ketdim-ku,
Azizam…

Kel-ey, baxt uyimda qilib tantana,
Kel-ey, osmonimda charh urib yana,
Kel-ey, quchog’imga yona va yona,
Azizam…

(C)

Биринчи бешта тўртликда шоир маъшуқасига "биров" бўлгани-ю, унинг қарашлари ёндирмаслиги, ўгайлиги, шубҳа-гумонлар кемириши, дунё ҳувиллаб қолганидан дод-фарёд қилиб, охирги 2 тўртликда негадир ҳаммасини унутиб маъшуқаси тантана қилиб келишини сўрайди. Менимча, шеърда русчасига айтганда "последовательность" йўқ, шеърни охирги тўртликсиз якунланиши тўғри бўларди.

[Sodirjon]

Сообщение от Sparc

Биринчи бешта тўртликда шоир маъшуқасига "биров" бўлгани-ю, унинг қарашлари ёндирмаслиги, ўгайлиги, шубҳа-гумонлар кемириши, дунё ҳувиллаб қолганидан дод-фарёд қилиб, охирги 2 тўртликда негадир ҳаммасини унутиб маъшуқаси тантана қилиб келишини сўрайди. Менимча, шеърда русчасига айтганда "последовательность" йўқ, шеърни охирги тўртликсиз якунланиши тўғри бўларди.

E'tiboringiz uchun tashakkur!

She'rni har kim o'zicha tushunadi, balki siz haqdirsiz... Menning she'rimdagi oshiq faryod qilganda ham mashuqaning visolidan umid uzgani yo'q, lekin shu narsani o'quvchiga tekis yetkazib berishga ilmim yetmagandir.

Balki ikkinchi qismi boshqa she'r bo'lishi kerakdir...