Ўзбек мусиқа меросини тўпловчиси: Юнус Ражабий

[Nigora Umarova]

Табаррук дастхатлар

Тошкент консерваториясининг эски биносида Юнус Ражабий номидаги мақом ижрочилари танлови ўтмоқда эди. Одатда, бундай маросимларда ўзига хос тантанаворлик билан бир вақтда масъулиятлилик рухи ҳукмрон бўлади. Шунинг учун бўлса керак, аксарият ёш ижрочиларнинг ҳаяжонланаётгани шундоққина сезилиб турар, аммо, шунга қарамай, улар қадим куйларни имкон борича маҳорат билан ижро этишга ҳаракат қилишарди. Бироқ, кўп ўринларда, улар қўлидаги фабрикада тезкорлик билан ясалган чолғулар бор маҳоратни намойиш қилишга ожиз қоларди.
Зални тўлдириб ўлтирган шинавандалар эса ҳар бир ижрочини зўр эътибор билан тинглашар, маъқул бўлган ўринларда қисқагина чапак чалиб қўйишар эди.
Олдинда, биринчи қаторда, таниқли созанда ва мусиқашунослардан иборат ҳайъат аъзолари ўлтиришарди. Улар орасида Юнус Ражабийнинг суюкли фарзанди – Ҳасан Ражабий ҳам бор эди.
Орадаги танаффус пайтида Ҳасан Ражабий:
– Тўхтамурод ака, кетиб қолманг, сизда зарур бир ишим бор! – деб, шошилганча ўтиб кетди.
Ниҳоят, пешин пайти курикнинг биринчи кисми тугади. Биз Ҳасан Ражабий билан бамайлихотир суҳбатлашдик.
– Тўхтамурод ака, – дея мурожаат билан сўз бошлади Ҳасан Ражабий узига хос овозда – отамни ўз қўллари билан ёзган анчагина дастхатлари бор. Улар орасида араб ёзувида битилганлари ҳам анчагина. Ман уларни бир-икки мутахассисларга кўрсатдим. Ўқишолмади. – Ҳасан Ражабий истеҳзо билан кулди ва сўзида давом этди. Бу ишни сиздан бошқа одам уддалай олмайди.
– Ман уддалайдиган иш нима экан, ўзи? – сўрадим ҳазиломуз оҳангда. Ҳасан Ражабий жиддий оҳангда жавоб берди:
– Отамнинг араб ёзувидаги дастхатларини жорий ёзувга ағдариб берсангиз.
Биласизми, дастхатларда, айниқса, машҳур инсонларнинг дастхатларида, кишини ўзига тортувчи алақандай сеҳрли бир куч бор бўлади. Ҳасан Ражабийнинг сузларидан кейин ўша сеҳрли куч ўз бағрига тортди. Айни пайтда: “Ўқий олармиканман?” деган хавотир йулимни тўсди. Мен бироз сукут саклаб турдим-да, иккилангандек оҳангда:
– Майли, уриниб кураман. Агар ўқий олмасам айбга буюрмайсиз,-дедим.
Уч кундан кейин Юнус Ражабий дастхатлари солинган семизгина жилд (папка)ни оҳиста очиб, илк саҳифага нигоҳ ташладим. Бундай кезларда асосий диққат-эътибор ёзувга қаратилади. Чунки, дастхат соҳибининг ёзув маданияти кейинги жараён учун ўзига хос эшик вазифасини ўтайди. Айниқса, араб ёзувида ҳарфлар шаклини сақлаш, уларнинг ўзаро қўшилишидаги изчиллик ва нуқталарни ўз ўрнига қўйиш ғоят муҳимдир.
Юнус Ражабийнинг бу борада етук саводхонликларига амин бўлгач, дастхатларни оҳиста варақлай бошладим.
Мана, Юнус Ражабийнинг ўз устози, машҳур ҳофиз Мулла Туйчи
Тошмуҳаммедов ҳақидаги хотираси. Ундаги ҳар бир сўз устозга бўлган
юксак эҳтиром билан йўғрилган. Мана, Юнус Ражабий ҳаёт йулининг
баёни. Мана, мақомларни руёбга чиқариш йўлидаги изланишлар, уринишлар ва курашлар тафсилоти. Мана, музикали театр тарихига оид маълумотлар.
Хулоса қилиб айтганда, Юнус Ражабийнинг кўз нури ва қалб қўри билан битилган мазкур дастхатларни миллий мусиқамизга мансуб ўзига хос қўлёзма қомус десак, хато булмаса керак.
Мен деярли уч ой мобайнида, бу табаррук дастхатларни жорий ёзувга ағдариб, Ҳасан Ражабийга топширдим. Ҳозирда, улар Юнус Ражабий уй-музейи фондида сақланмоқда.

Х о т и м а
Юнус Ражабий ўтиб бормоқда... Энди, у йўл бўйлаб эмас, балки йил бўйлаб, йиллар бўйлаб ўтиб бормоқда...
Ажиб бир ҳолат. Юнус Ражабий биздан канчалик узоқлашган сайин унинг барҳаёт сиймоси янада яқинроқ ва янада ёрқинроқ бўлиб бормоқда...
Юнус Ражабий ўтиб бормоқда... Аммо, унинг ортида инжудек тиниқ суви замин бағридан қайнаб чиқаётган чашмага ўхшаш мусиқий мерос қолмоқда. Бу чашманинг ҳаётбахаш сувидан фақат биз эмас, балки келгуси авлодлар ҳам баҳраманд буладилар...

[Alisher Asror]

Mенда Ҳасан Ражабийга саволларим бор...

Аввало, шундай буюк инсоннинг ишларини давом эттиришингизнинг ўзи сизга нисбатан ўзгача ҳурмат уйғотади. Тангри умрингизни узоқ, танинггизни сиҳат қилсин!

1. "Сегоҳ" Ҳоразмча мақомми ёки Бухороча?
2. Ҳамза яратган қандай куйлар сақланиб қолган?

[Nigora Umarova]

Kecha bir guruh bloggerlar bilan madaniyat va sport ishlari vaziri Tursunali Qo'ziyev boshchiligida kompozitor, akademik Yunus Rajabiyning uy-muzeyiga sayyohatga bordik. Muzeydagi eksponatlar bilan tanishib chiqqach, ustoz Yunus Rajabiyning farzandlarii Hasan, Tohir Rajabiylar, evarasi Yunus Rajabiy, O'zbekiston maqom ansamblining hofizlari Ismoiljon Vahobov, Ahmadjon Dadayevlar ijrosida kuy-qoshiqlar tingladik. Voqealar tafsilotini yaqin kunlarda batafsil bayon etamiz. Ungacha ushbu ijodiy uchrashuv haqida uchrashuvda qatnashgan forumdoshlardan fikr-mulohazalarni kutib qolamiz.

[мафтун]

"Дарахтнинг бўшини қурт ейди доим..." дегувчи эди ўрус масалгўйи Крилов.

Физика фанидан маълумки, атмосфрерада бўш жой бўлмайди ҳеч қачон - бири кетса, бошқаси тўлдиради ўрнини.

"Бугунги бўлар бўлмас қўшиқларни тинглаётгани учун ўз қизларимга ачинаман, улардан ҳавотир оламан", деган эди устозимиз Муҳаммад Юсуф.

Буганги кунда устознинг ўша ҳадиклари бизга ёдгор: фарзандларим "жипир-жипир"ларга ишқибоз.

Болалигимда аниқ эслайман, дадам раҳматли Муножот Йўлчиеванинг қўшиқларини тинглаб, бошини тебратар: яхши айтади шу қиз, деб олқишлардилар.

Бугунги кунда мусиқий меросимизни, мумтоз қўшиқларимизни имкон қадар кўпроқ тарғиб этишимиз керак. Бу борада нафақат асл санъаткорлар, балки миллатпарвар ҳар бир киши ҳаракат қилиши лозим.

Юнус Ражабий номининг ўзиёқ мусиқа янглиғ жаранглайди, шашмақом сингари ўйга толдиради. Бундай инсонлар миллатимизнинг фахри албатта. Уларнинг ҳаёти ва ижодини ўрганишимиз, имкони борича улар ҳақида кўп нарса билишимиз, мақолалар, суҳбатлар, хужжатли қисса-ю фильмлар яратиш ва фарзандларимизга ҳам ўргатишимиз зарур. Асл санъатимизни эъзозлаб келаётган кишиларни фаолликка ундашимиз, саволлар бериб, уларнинг фикрларини ўрганишимиз, жумладан, шу форумда ҳам уларнинг нурли суҳбатларидан баҳраманд бўлсак, нур устига нур бўлур эди.

Ўйлайманки, нафақат Ражабийлар сулоласи, мумтоз санъатимизни ўрганаётган ёшларни ҳам суҳбатга чорлашимиз, уларга кўпроқ эътиборимизни қаратиб, рағбатлантиришимиз, қўллаб-қувватлашимиз бизнинг бурчимиздир.

Ушбу мавзу авж пардаларда давом этажаклигидан умидвор, мумтоз мусиқамиз мафтуни...

[Nigora Umarova]

Tarixiy lavhalar orqali Yunus Rajabiyning jonli ovozini tinglamoqchimisiz, marhamat. Ustoz, maqom ilmining otaxoni Yunus Rajabiy "Shashmaqom" haqida ma'lumot bergan videolavha.



Videolavhani taqdim etgan Oybek aka Nuriddinga o'z minnatdorchiligimizni bildiramiz.

[Nigora Umarova]

Академик Юнус Ражабийнинг фарзанди, театр ва кино устаси, Ўзбекистон халқ артисти Обид Юнусов ҳақидаги ҳужжатли фильм.