Фасохат мулкининг султони: Алишер Навоий

[AbuMuslim]

«Соқиё, талх ўлди айшим ҳажр бедоди била»

ғазал шарҳи...
http://www.e-adabiyot.uz/uzbek/mumoz...356-sharh.html

[kanishka]

Сообщение от Kavsar

Hurmatli Kanishka, aruzshunoslikka da'vo qilmaymanu, lekin men ham shu baytni vaznga solib ko'rganimda ramalga to'g'ri tushmoqda. Chunki aruzda bitta harf ham bitta hijoni hosil qilishi mumkin. Siz aytgandek "qut" so'zini 2 hijoda o'qisagina vaznga tushadi, buni arab yozuviga daxli yo'q menimcha. Agar bitta hijo sifatida ajratsak, u ramal vazniga sira tushmayapti. Hatto shoh Boburni ham "mana shu yerda ozgina aybg'inasi bor" deya aruzga qo'shimchalar kiritgani haqida o'qigandim. Mumtoz adabiyotda ham aruz bo'yicha xatoliklarning bo'lishi tabiiy, chunki tasavvur qilsak qanchadan qancha asarlar yaratilgan o'sha paytda. O'z navbatida ularni isloh qilib ketish ayb sanalmasa kerak. Bu borada fikringizni hurmat qilaman. Ammo siz keltirgan baytda hazrat Navoiy yo'l qo'ygan aybg'inani ko'rmadim. Nazarimda, siz tuzatib ko'rsatgan variantda tahlil qilinadi, xuddi shunday vaznga solinadi..

Ҳа, бу ҳолат одатий. Лекин, адашмасам, қайси товушлар алоҳида ҳижога ажратилиш мумкинлиги ҳам қонун-қоидага солинган эди. Т шулар сирасига кирадими, йўқми, билмадим, шунинг учун аниқ бир фикр билдирмай, ҳар иккала вариантни келтиргандим.

[kanishka]

Сообщение от Kavsar

Яна бир бор узр, сизникидан сал фарқли равишда арузга солганда биринчи мисрасига ўзгартиш киритиб ўқидим. 1. "Қут" даги "т" га "и" фонемаси ўқилишда хаёлан қўшилади. 2. "Роб эди" бирикмасини ўқиётганда эса васла бўлиб кетмоқда. Яъни "б" ўзидан кейинги "э" унилига мослашмоқда. Шу сабаб "роб-э-ди" деб эмас, балки "ро-бе-ди" тарзида ажратилди.

Раҳмат, фикрларингиз жуда тўғри. Юқорида айтганимдек, бу ҳолат классик шеъриятда одатий:

Насиҳат гўш(и) кун жоно, ки аз жон дўст(и)тар доранд,
Чавонини саодатманд(и) панди пийри доноро.

Битта байтда уч маротаба.

Ёки:

То магарким салсабил обина жавлон(и ми ёки а?) қила,
Келди жаннат равзасидин оби кавсар сори ҳур.

Бу ерда ҳатто узун ҳижо мана шундай ҳаёлан қўшилмоқда. Ёки адашдимми?

[Kavsar]

Сообщение от kanishka

То магарким салсабил обина жавлон(и ми ёки а?) қила,
-v--/-v--/-v--/ ? v-
Келди жаннат равзасидин оби кавсар сори ҳур.
-v--/-v--/-v--/-v-

Fikringizni tushungandayman, bu baytda na (и) ni, na (a) ni qo'yib bo'ladi. Bitta cho'ziq hijo yetishmaydi, yopiq bo'ginli yoki cho'ziq unli. (imxo)

[kanishka]

Bunday muammoli misralar ko`pgina shoirlar ijodida uchraydi. Yo biz o`sha davr fonologiyasini yaxshi bilmaymiz, yo mumtoz shoirlarimiz ba`zi she`rlarini qayta ishlamagan. Mana buni bir vaznga solib ko`ring:

Hech davo yo'q dardkim jonimda bor,oni ko'rub
- v - - / - v - - / - v - - / - v -

To'nin chok etti tabibu doru darmon yig'ladi.

- (?) - - / - v - - / - v - - / - v -

[Muhammad Dovud]

Қизиқ, бир нарса хеч тинчлик бермаяпти. Навоий ва Ўзбек деган сўзларни ёнма ён ишлатишда бир оз тарихий хатоликка йўл кўйилётгандек туюлмасмикин? Хазрат яшаган замонда агар, "Ўзбек" деган ибора қайсидир халққа нисбатан ишлатилган булса ҳам, бу халқ камида Навоийдан 2000 км шимолда истиқомат қилган ва асосан кўчиб юрган.Бу биринчидан.
Иккинчидан, Навоийни махаллийлаштириш масаласи, яъни ўзбеклаштириш. Навоийни айнан ўзбеклар билан боғлаш. "Ўзбек адабиёти асосчиси...", "Ўзбек халқининг буюк фарзанди..." ва хоказо сифатлар билан таърифлашларини эшитгандурсиз. Навоий меросига ўзбеклар қанчалик ҳақдор бўлсалар, туркман, қозоқ, озарбайжон, татар ва бошқа туркий халқларнинг ҳам шунчалик ҳақлари бор. Қолаверса Навоийнинг турк бўлиб қолиши Навоий ижодий мероси учун ҳам кўпрок фойдали бўларди. Бундан ташқари тарқоқлашиб кетган турк халқлари жипслашувида маяк вазифасини ўтарди.
Имкон туғилди дегунча Навоий ўзбекларники дея бутун оламга жар солиш, бошқа туркий халқлар қитиқ патига тегиш бўлмасмикин?
P.S
Навоий миллатиданман, тағин ҳар хил ҳаёлга бориб юрманглар

[Kavsar]

Сообщение от Muhammad Dovud

Қизиқ, бир нарса хеч тинчлик бермаяпти. Навоий ва Ўзбек деган сўзларни ёнма ён ишлатишда бир оз тарихий хатоликка йўл кўйилётгандек туюлмасмикин? Хазрат яшаган замонда агар, "Ўзбек" деган ибора қайсидир халққа нисбатан ишлатилган булса ҳам, бу халқ камида Навоийдан 2000 км шимолда истиқомат қилган ва асосан кўчиб юрган.Бу биринчидан.
Иккинчидан, Навоийни махаллийлаштириш масаласи, яъни ўзбеклаштириш. Навоийни айнан ўзбеклар билан боғлаш. "Ўзбек адабиёти асосчиси...", "Ўзбек халқининг буюк фарзанди..." ва хоказо сифатлар билан таърифлашларини эшитгандурсиз. Навоий меросига ўзбеклар қанчалик ҳақдор бўлсалар, туркман, қозоқ, озарбайжон, татар ва бошқа туркий халқларнинг ҳам шунчалик ҳақлари бор. Қолаверса Навоийнинг турк бўлиб қолиши Навоий ижодий мероси учун ҳам кўпрок фойдали бўларди. Бундан ташқари тарқоқлашиб кетган турк халқлари жипслашувида маяк вазифасини ўтарди.
Имкон туғилди дегунча Навоий ўзбекларники дея бутун оламга жар солиш, бошқа туркий халқлар қитиқ патига тегиш бўлмасмикин?
P.S
Навоий миллатиданман, тағин ҳар хил ҳаёлга бориб юрманглар

Xursandman, masalan men hech qanday xayolga borganim yo'q.

Ojizona fikrim, hazrat Navoiy hammamizga yetadi. Navoiy asarlarini chin dildan o'rganayotgan har bir xalq o'zini hazratning izdoshiman deyishga haqlidir.

[AbuMuslim]

Ҳар лабинг ўлганни тиргузмакда жоно, жон эрур,
Бу жиҳатдин бир-бириси бирла жоножон эрур.

Жоним андоқ тўлди жонондинки, бўлмас фаҳмким,
Жон эрур, жонон эмас, ё жон эмас, жонон эрур.

Бўлса жонон бордурур жон ҳам, чу жонон қилди азм
Жон кетиб жонон била, жондин менга ҳижрон эрур.

Жон манга жонон учундур, йўқ жонон жон учун,
Умр жононсиз қотиқ, жонсиз вале осон эрур.

Борса жон жонон йитар, гар борса жонон жон кетар,
Кимсага жонону жонсиз умр не имкон эрур.

Хушдурур жону жаҳон жонон била, жонон агар
Бўлмаса, жон ўйлаким ўлмас — жаҳон зиндон эрур.

Жоним ол, эй, ҳажру жононсиз манга ранж айлама,
Чунки жононсиз Навоий жонидин ранжон эрур.

шархи: http://e-adabiyot.uz/uzbek/mumoz/nav...jon-janon.html

[kanishka]

Сообщение от Muhammad Dovud

Қизиқ, бир нарса хеч тинчлик бермаяпти. Навоий ва Ўзбек деган сўзларни ёнма ён ишлатишда бир оз тарихий хатоликка йўл кўйилётгандек туюлмасмикин? Хазрат яшаган замонда агар, "Ўзбек" деган ибора қайсидир халққа нисбатан ишлатилган булса ҳам, бу халқ камида Навоийдан 2000 км шимолда истиқомат қилган ва асосан кўчиб юрган.Бу биринчидан.

Тарихий хато йўқ, тарихий шарт-шароитлар натижаси бор.

Тарихий-маданий ёдгорликларга ворислик икки нуқтаи назардан кўрилиши мумкин: тил ва генетик нуқтаи назаридан. Этноним нуқтаи назаридан бахолаш ҳам мумкин. Масалан: бугунги кунда Мўғулистонда истиқомат қилувчи ва мўғул деб аталувчи халха қавми Чингизхон даври мўғулларига на генетик, на лингвистик жиҳатдан бориб тақалади. Шундай бўлса-да, улар ўша даврни ўз халқи тарихи сифатида ўрганишади. Лекин бу нарсани ўзбек халқи тарихига жорий этиб бўлмайди.

Бугунги кунда қўлланадиган ўзбек атамаси 20-аср бошида пайдо бўлган неологизмдир. Унгача ҳозирги ўзбек тилининг бир қанча диалектларида сўзлашувчи қатор этник гуруҳлар мавжуд бўлган: энг қадимий бақтрия талаффузи аралаш Самарқанд-Бухоро диалекти, уйғур тили ва қозоқ тили аралаш Тошкент-Наманган диалекти (сартлар), водийда нисбатан соф чиғатойча диалект (қурама), Хоразмда ўғузча диалект (қичут), чўл-дашт-тоғ минтақаларида қипчоқ диалекти (ўзбек). Ҳукмрон табақа мана шу ўзбеклар бўлган, бизнинг “ҳурматли” пантуркистларимиз шарофати билан барча туркий этник қатламларга умумий қилиб ўзбек номи берилган. Ҳозирги ўзбеклар таркибида қадимги ўзбеклар нари борса 10 %ни ташкил этади. Агар биз ўзбеклар экан деб ҳеч кимни ўзбек деб атамасак, 1925-йилгача бўлган тарихий-маданий меросдан воз кечишга тўғри келади. Аммо Навоий мероси ва бутун Ўрта Осиё тарихининг каттагина қисми бизга тил ва генетик нуқтаи назардан тегишли, шу боис этноним бу ерда муҳим аҳамият касб этмайди. Энг муҳими бугунги ўзбек деган номнинг ўта шартли эканлигини, тарихий ҳақиқат ва қонуниятни акс эттирмаслигини, ўзбек деганда фақатгина Шайбонийхоннинг қароқчилари тушунилмаслигини унутманг, шунда ҳаммаси яхши бўп кетади . бундай “нотўғри” аталувчи халқлар кўп: ҳозирги мўғуллар, татарлар, тожиклар, озарбайжонлар ва ҳоказо.

Сообщение от Muhammad Dovud

Иккинчидан, Навоийни махаллийлаштириш масаласи, яъни ўзбеклаштириш. Навоийни айнан ўзбеклар билан боғлаш. "Ўзбек адабиёти асосчиси...", "Ўзбек халқининг буюк фарзанди..." ва хоказо сифатлар билан таърифлашларини эшитгандурсиз. Навоий меросига ўзбеклар қанчалик ҳақдор бўлсалар, туркман, қозоқ, озарбайжон, татар ва бошқа туркий халқларнинг ҳам шунчалик ҳақлари бор. Қолаверса Навоийнинг турк бўлиб қолиши Навоий ижодий мероси учун ҳам кўпрок фойдали бўларди. Бундан ташқари тарқоқлашиб кетган турк халқлари жипслашувида маяк вазифасини ўтарди.
Имкон туғилди дегунча Навоий ўзбекларники дея бутун оламга жар солиш, бошқа туркий халқлар қитиқ патига тегиш бўлмасмикин?

Бошқа туркий халқлар Навоий бизники деб ўлиб турганлари йўқ, уларнинг ҳам ўз даҳолари бор, лекин Фузулийни ўзбек деб кўринг қани, озарбайжонлар нима деркин... Шу томонини ҳам унутманг, демоқчиман. Яъни меросийликни. Бизнинг халқимиз Фузулийни ўз фарзанди деб ҳисоблаганми? Йўқ. Озарбайжонлар ҳам Навоийни ўз фарзанди деб ҳисоблашмайди.

Иккинчидан эса, сиз тилга олган халқлар Навоий меросига ўзбекларчалик ҳақлимас (тушунтириш: ўқишга ҳамма ҳақли, лингвистик-генетик меросийлик нуқтаи назаридан гапирмоқдаман). Маълумки, туркий тиллар гуруҳи бир неча туркумларга бўлинади. Улардан бири – қарлуқ гуруҳига ҳозирги ўзбек ва уйғур тиллари киради. Бу иккала тиллар орасидаги фарқ сезилмас даражада, ўзбек тилининг Наманган шеваси эса уйғур тили билан деярли бир хил. Уйғур тилининг Или шеваси ҳам (баъзилар алоҳида тил дейди) ўзбек адабий тили билан айнан бир хиллиги билан сизни ҳайратга солса керак.

Қорахонийлар даврида мана шу қарлуқ диалектида биринчи ёзма асарлар – “Қутадғу билик”, “Атибат ул-ҳақойиқ”, “Тазкирайи Буғрохоний”, “Тафсир” ва бошқалар пайдо бўлади. Мўғул истилосидан кейин эса янада тараққий этади. Бу тил фанда эски ўзбек ёки эски уйғур тили деб аталади. Ўз даврида эса чиғатой тили деб аталган. Ундан фарқли равишда, Дашти Қипчоқда, Миср, Озарбайжон, Туркия ва Европада қипчоқ ҳамда ўғуз диалектларидаги адабий тиллар вужудга келади, аммо улар тезда кучли ривожланган эски ўзбек тили таъсирига тушиб қолишади. Бунинг натижасида ҳаттоки озарбайжонлик шоирлар (Фузулийнинг ўзлари), ҳаттоки Маҳтумқули ҳам эски ўзбек тилида ижод қилишади (тўлиқ эмас). Навоий айнан мана шу тилда ўз асарларини яратган. Бу тил сиз келтирган туркий тилларга на лингвистик, на генетик жиҳатдан алоқадор эмас, улар ҳаттоки Навоий тилини яхши тушунишмайди. Ҳозирги туркий тиллардан фақат ўзбек тили ва уйғур тилининг айрим диалектлари чиғатой тилининг тўғридан-тўғри давомчиси ҳисобланади. Қозоқ ва қозонтатарлар қипчоқ туркумига, озарбайжон ва туркманлар эса ўғуз туркумига мансуб тиллардир.

[AbdulAziz]

Alisher Navoiy. Hayratul-abror (nazm)



Muallif: Alisher Navoiy
Hajmi: 1,22 Mb
Fayl tipi: pdf, zip
Saqlab olish
Online o'qish


Alisher Navoiy. Hayratul-abror (nasriy bayoni)



Muallif: Alisher Navoiy
Hajmi: 1,36 Mb
Fayl tipi: pdf, zip
Saqlab olish
Online o'qish