Teatr - ma'naviy tarbiya maskani

[Nigora Umarova]

“ТОНГ ОТГАН ТАРАФЛАРДА” СПЕКТАКЛИ ТЎҒРИСИДА
Яқинда мамлакатимизнинг маданий ҳаётида қувончли воқеа рўй берди: Ўзбек Миллий академик драма театрида ёш, умидли режиссёр Асқар Холмўминовнинг шоир ва драматург Усмон Азимнинг “Тонг отган тарафларда” драмаси асосида саҳналаштирилган спектакли томошабинлар эътиборига ҳавола этилди. Бу спектакль ўзида кўтарилган абадий мавзулардан бирини янгича бадиий талқин этилгани билан томошабинларда катта таассурот қолдирди.


Инсоният ўзининг ривожланиш тарихида бир қанча даврларни бошидан кечирган. У шу жараёнда Ватан ва Миллат бу дунёдаги энг муқаддас абадий қадрият эканни тушунган ва уларни кўз қорачўғидек асрашга ҳаракат қилган. “Тонг отган тарафларда” спектаклининг марказида ҳам ана шу абадий мавзу туради. Ўзининг аввалги асарларида “Алпомиш” эпосидаги бош мотивларни саҳнага олиб чиқишга интилган драматург бу асарида ҳам шу буюк эпос ва ундаги қаҳрамонлар тақдири билан бавосита боғлиқ воқеани, аниқроғи, ривоятни томошабинлар эътиборига ҳавола қилади. Спектаклда олис замонларда душман томонидан қириб ташланган, бор-йўғи тўрт-беш кишигина қолган қабилани ва унинг юртини сақлаб қолиш, шу тўрт-беш кишини ўзидан кўпайтириб, уни халқ даражасини олиб чиқиш ва Бойсин-Қўнғирот халқининг бу дунёда абадий гуллаб-яшнаб яшашига эришиш ғояси янграб туради.
Одам боласи ҳали дунёга келиб улгурмай, унги зиммасига турли вазифалар, шартлар қўйилади. Масалага шу жиҳатдан ёндашганимизда Тонгли элининг фарзанди Ёлғиз Мерганнинг ҳам тақдири азалига ўз уруғини давом эттириш, элини асраб қолиш вазифаси, шарти битилган. Тонгли элининг фақатгина беш фуқаросигина - Мангу Қут (уруғ оқсоқоли, бобо), Тонг Ёруғ (она, Мангу Қутнинг келини), Ёлғиз Мерган (норасида гўдак), Куни Ёруғ (Мангу Қутнинг қизи), Мангу Ҳаёт (Ой Ёруғнинг қизи) қатли омдан тирик қолишган. Мангу Қут норасидаларни асраб-авайлаш вазифасини икки аёлга васият қилиб топширади. Наслнинг давом этиши шу икки гўдакнинг келгуси тақдирига боғлиқ: агар улар омон қолсалар - эл ҳам омон қолади. Мангу Қут бу дунёдан кўз юмар экан, Тонгли элининг шу икки норасида “илдизча”си – аввал ниҳол бўлиб кўкариши, сўнг қудратли дарахт бўлиб ўсиши ва бу дунёдан қирилиб кетиш олдида бўлган элининг ҳалокатдан сақлаб қолиши керак. Бу, Мангу қутнинг васияти.


Шуни алоҳида қайд этиш жоизки, драматург асар қаҳрамонларига исм беришда рамзий номларни танлаган. Воқеалар ривожидаги чанқовуз, сибизға, ғажирнай каби қадимий пуфлама чолғу асбобларининг мунгли ноласи режиссёр Асқар Холмўминов, бастакор Одилжон Каримов томонидан маҳорат билан танланган ва бу қадимий мусиқа асбоблари-ю уларнинг номланиши билан қаҳрамонларнинг номлари ўртасидаги уйғунлик асарда, бинобарин, спектаклда тасвирланаётган воқеанинг олис даврларда бўлаётганини англатиб туради. Аммо томошабин бу олис даврларда яшаган кишиларнинг эрк ва ҳуррият йўлида, миллатнинг бирлиги ва тақдири йўлидаги курашлари, хатти-ҳаракатлари, орзу-интилишлари бугунги кунда ҳам катта аҳамиятга эга эканлигини сезади.
Ўзбекистон халқ артисти Муҳаммадали Абдуқундузов, Ўзбекистон халқ артисти Эркин Комиловлар Мангу Қут образини яратишда унинг ўз элати, уруғини давом эттиришга астойдил бел боғлаган, жонфидо донишманд уруғ бошлиғи эканлигини кўрсатишга ҳаракат қилганлар. Мангу Қут кўпни кўрган донишманд инсон сифатида дунёнинг кўзига, ҳақиқатнинг кўзига тик қарайди. У гарчи қатли ом пайтида ўғли Эл Туғудан айрилган, фарзандининг душман қўлида ҳалок бўлгани унинг учун оғир мусибат бўлган эса-да, бу даҳшатли ҳақиқатни келини Тонг Ёруғ ва қизи Ой Ёруғдан яшириб, уларни алдашни истамайди. Зеро, унинг таъбирича, “Бу дунё ўзларини алдайдиганларни кечирмайди”.


Мангу Қут келини Тонг Ёруғ (Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист Шоҳида Исмоилова ва Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист Лола Элтоева) ва қизи Кун Ёруғ (актриса Нигина Анорбоева)ларга: “Бошларингга осмон йиқилса ҳам, токи фарзандларингни камолга етказиб, ўн саккиз ёшида учраштириб, оила қурдирмагунларича ўлмасликка ҳақларинг йўқ”, деб йтади. Бу, унинг шунчаки оддий сўзлари эмас. балки қизи ва келини олдига қўйган шартларидир. Улар бу шартни бажаришга мажбурлар. Зеро, шу шартнинг бажарилиши улар мансуб бўлган элнинг тақдири билан боғлиқ. Авлодининг ўзидан кўпайиб, бир халқ бўлиши Мангу Қутнинг эзгу орзусидир. “Илдизчалар”ни эса пайпаслаб, авайлаб-асраб, ҳаёт қийинчиликларига, алғов-далғовларига сабрли-чидамли қилиб ўстириш эса ниҳоят мушкул.
Томошабиннинг икки дунё оралиғида турган қаҳрамонларнинг ўта мураккаб вазиятини, улар зиммасига тушган синовларнинг бир-биридан оғирлигини ҳис этишида рассом Флора Газизова томонидан маҳорат билан топилган спектакль образи муҳим роль ўйнайди. Ўтов шаклидаги бу образ воқеалар ривожи давомида турли шаклга кириб, гоҳ чархпалак бўлиб, қаҳрамонларнинг бу гардуни дунё бўйлаб сарсону саргардон бўлаётганларини кўришга имкон берса, гоҳ оғир ярадор бўлган ғознинг учиб, абадият оламига кетишини акс эттиради. Чархпалак - гардуннинг юқори қисмига осилган чилвир-арқонлар қайсидир жиҳатдан сиртмоқни эслатса, чархнинг айланиши қайсидир жиҳатдан кунлар, ойлар ва йилларнинг ўтаётганини англатиб туради.