Teatr - ma'naviy tarbiya maskani

[Shuhrat Rizayev]

Сообщение от Nigora Umarova

Миллий театрда Мақсуд Шайхзода қаламига мансуб "Мирзо Улуғбек" спектаклини кўрдим. Октябрь ойи репертуаридан жой олибди. Бундан аввал спектаклнинг Самарқанд вилоят мусиқали драма театрида қўйилган вариантини Улуғбек ролини Ўзб.халқ артисти Эркин Комилов ва Ўзб.да хизмат кўрсатган артист Бахтиёр Раҳимовлар ижросида кўрган эдим.
Пойтахтда саҳналаштириш жараёнида режиссёр Олимжорн Салимов ҳамда саҳналаштирувчи рассом Шуҳрат Абдумаликовлар ўзгача ечим ва йўл танлашган.

Мумтоз асарнинг яна бир умри

Темурхон наслидин султон Улуғбек,
Ки олам кўрмади султон анингдек.
Анинг абнойи жинси бўлди барбод,
Ки давр аҳли биридин айламас ёд.
Ва лек ул илм сори топти чун даст,
Кўзи олдинда бўлди осмон паст.
Расадким боғламиш зеби жаҳондир,
Жаҳон ичра яна бир осмондир.
Билиб бу навъ илми осмоний,
Ки андин ёзди “Зижи Кўрагоний”.
Қиёматга деганча аҳли айём,
Ёзарлар анинг аҳкомидин аҳком.
Алишер Навоий.

Улуғ аждодимиз Соҳибқирон Амир Темур авлоди бўлмиш Мирзо Улуғбек ўрта асрлар Шарқ Уйғониш (Ренессанс) даврининг буюк намояндаларидан бири, илм-фан ҳомийси, фалакиёт соҳасида ўз давридан бир неча асрлар илгарилаб кетган улкан олим, муаррих, давлат арбоби.
Мирзо Улуғбек ҳақидаги бор ҳақиқатни ҳазрат Алишер Навоий юқорида келтирилган қисқа шеърий битикларида тўла акс эттирган десак сира муболаға эмас. Зеро, Мирзо Улуғбек ўз даврида буюклигу хотирасизликка маҳкум бир зот, оламшумул кашфиётлари билан осмон ичра ўз осмонини кашф этган ва то қиёматгача ҳукму аҳкоми, мероси билан завол топмайдиган Шахсдир.
У қирқ йил шаҳри азим Самарқандни пойтахт тутиб, Амир Темур салтанатининг бир қисмини барқарор сақлади, улкан бунёдкорлик ишларини амалга оширди. Аммо бу ишларида қаршилик қилган, шоҳлик тожини тортиб олиб, мамлакатни ўз худбин хоҳишлари туфайли таназзулга бошлаган кучлар бор эди. Уларнинг тепасида Мирзо Улуғбекнинг ўз зурриёти, мутаассиб Мирзо Абдуллатиф турарди.
Ота ва фарзанднинг қарама-қаршиликлари, олам сирларини билишдек тилак-истак билан мутаассибона ақидаларга кўр-кўрона бўйсуниш орасидаги муросасиз зидлик, маърифат ва жаҳолат кураши ўзбек ва озарбайжон халқининг фарзанди, атоқли шоир ва драматург Мақсуд Шайхзоданинг “Мирзо Улуғбек” номли машҳур саҳна асарининг бош мавзусидир. Улуғбекнинг оламни илмий билиш, янги-янги кашфиётлар яратиш йўлидаги ишлари унинг жамият ҳаётини адолат ила бошқариш, инсонлар қалбига эзгулик уруғини сепиш каби юксак фазилатлар касб этиши учун ҳам восита бўлади.
Шоҳ ва олим, ота ва адолатли ҳукмдор бурчлари орасидаги изтироблар, мураккаб муносабатлар, ёрқин эҳтирослар, олам ва одам ҳақидаги фалсафий мушоҳадалар “Мирзо Улуғбек” тарихий фожиасининг ҳар бир давр учун эскирмас ғоявий-бадиий баркамол асар сифатида аҳамият касб этишига асосий сабабдир. Бугунги глобаллашган дунёқарашлар замонида мазкур асар даврнинг оғриқли саволларига жавоблар топишимизда, маънавий баркамоллик йўлларида бадиий маёқ бўлиб хизмат қилишини назарда тутиб режиссёр Олимжон Салимов билан камина ҳамкорликда мумтоз асарнинг замонавий жарангини “Мирзо Улуғбек”нинг қуйидаги фикрларида кўрдик ва уни Ҳамид Олимжон номидаги Самарқанд давлат драма ва мусиқа театрида саҳналаштирилган спектаклнинг асосий ғоявий-бадиий концепцияси сифатида белгиладик.
Замонамиз ғоят нозик. Ҳар ёқ хатарнок!
Бизга лозим забардастлик, бирлик ва идрок.
Бу фурсатда оломонга ғалаён солиб,
Бизга қарши қўзғатганлар бизга дўст эмас.
Улар Темур хонадонин ёвуз душмани,
Бундай овоз зиндонлардан чиқмай бўғилар.

Дарҳақиқат, халқ бирлиги, мамлакат якдиллиги ғояси бугун турли кўринишдаги хавфу хатар, тахдидлар тажоввуз қилаётган бир замонда ниҳоятда муҳим масаладир. Бинобарин, халқни ғалаёнга солиб, уни турли фитналарга бошлаш туфайли қандай даҳшатли воқеалар – фожиалар юз бериши бугунги Араб ярим ороли мисолида ўзининг яққол исботини топмоқда. Мана шундай вазиятда жаҳолат уруғини сепаётган манфур кучларнинг “зиндонлардан чиқмай бўғилмоғи” энг тўғри йўлдир.
Мақсуд Шайхзоданинг тарихий воқеалар моҳиятидан англаган ана шу ҳақиқати ва фалсафий умумлашмалари бугунги кунларимизга бағоят ҳамоҳанглик касб этади. Айни чоғда Самарқанд театри томонидан саҳналаштирилган “Мирзо Улуғбек” спектаклининг ҳам бош ғояси мазкур масалаларга қаратилди. Шу билан бир қаторда мутаассиблик, диний ақидапарастлик, худбинлик, жаҳолат каби қатор замонавий долзарб ижтимоий – сиёсий масалаларга муносабат ҳам спектаклда ўзининг устивор бадиий – эстетик ифода ва ижросини топди.
Спектакль расадхона кўринишларини эслатадиган доира шаклидаги безак-декорация билан очилади. Расадхона зинапояларидан уч-тўрт поғона кўтарилган Мирзо Улуғбек ёлғиз ҳолда коинот билан тиллашмоқда. “Самоватнинг олтин йўлчиси Ҳилол” аллома қалбига соҳир ҳислар солади. У ҳаётининг етуклик палласида ўз умрини самовот билан юзма-юз туриб сарҳисоб қилаётгандек. Олимнинг “Зиддиятлар маъносини англамоқ, ечмоқ” тилагидаги бор интилишлари сўнгги бир маҳражга келиб, у “нуроний ҳосил” кутмоқда. Бироқ олим Улуғбек илмий мушоҳада зиддиятларини ечару, аммо тожу тахт, салтанат зиддиятлари рўбарўсида ҳайрону лол. Хоссатан, шу топда Кўксарой ертўлаларидан садо келади. Бу тутқунликда эллик йил умрини ўтказган Пири Зиндонийнинг нидоси эди. Беш пардали пьесанинг тўртинчи парда иккинчи кўринишида акс этадиган Улуғбек ва Пири Зиндоний саҳнаси янги талқиндаги спектаклнинг муқаддимасида келади. Айнан шу лавҳада “Шоҳманми мен ёки донишманд?” дея сўнгсиз ўйларига жавоб излаётган Мирзо Улуғбекнинг подшоҳлик моҳияти юзага чиқади. У Пири Зиндоний билан бахсга киришади. Мамлакатни донишмандлар кенгаши бошқаришини адолат тамойиллари барқарорлигини таъминлашнинг оқилона йўли сифатида таъкидлаётган собиқ сарбадор – Ҳасан чилангар – Пири Зиндоний қарашларига қарши Улуғбек якка подшоҳлик идора усулини ёқлаб эътироз билдиради. Хатарли бир замонда синовлардан ўтган сиёсий тизим ўрнига янгича бошқарувни таклиф этиш Улуғбек қарашларига зид эди. Гарчи у олим сифатида фикрлар хилма-хиллигини эътироф этса-да, шоҳ сифатида мамлакатни ягона хукмдор қўл остида ушлашни мақбул йўл деб билади. Шунинг учун ҳам Пири Зиндонийни зиндонда сақлаб туришни маъқул кўради. Аммо Улуғбек спектакль сўнгида пьесадаги каби Пири Зиндоний билан иккинчи бора учрашади. Энди у шоҳлик мартабасини топшириш арафасида, донишмандлигини шоҳликдан баланд тутиб Пири Зиндонийни зиндондан бўшатиш ҳақида фармойиш беради. Спектакль сўнгларидаги ана шу лавҳа муқаддимадаги лавҳа билан гўёки ягона бир мантиқий доирани ташкил этиб, шоҳ Улуғбекнинг донишманд Улуғбекка айланиш жараёнини тадрижий бир маром – эволюцион кўринишда намойиш этади. Биз спектакль бошида зиддиятлар гирдобидаги шоҳ Улуғбекни томоша сўнгига келиб илму фан фидойиси – аллома сифатида қабул қиламиз.