Тилимиз ҳақида фикрингиз?
 

ХХ аср хотимасида европалик тилшунос, психолог ва журналистлар, маданият ва санъат арбоблари билан биргаликда милодимизнинг иккинчи икки минг йиллигига якун ясаб, бир масалани, у ҳам бўлса, башарият фаолиятининг турли соҳаларида одамлар томонидан итальян, француз, инглиз ва немис тилларида талаффуз этилган қандай мавзулар инсон қулоғига хуш эшитилиб, шубҳасиз эътироф этилганлигини муҳокама қилишган экан. Айни вақтда, мулоҳаза юритилаётган масала, у ёки бу мавзуни эшитаётган инсон юқорида зикр этилган тиллар соҳиби бўлиш-бўлмаслиги, тил билиш-билмаслигидан қатъи назар ўртага ташланган.
Муҳокама жараёнида эришилган натижаларга эътибор қаратинг.
Итальян тили – опера тили деб эътироф этилган. Зеро, дунёнинг ҳар қандай бошқа тилида ижро этилган опера итальян тилида ижро этилгани каби тушунарли ва хуш эшитилмайди.
Француз тили – забони муҳаббат. Изоҳ беришга ҳожат бўлмаса керак, менимча.
Инглиз тили – драматургия ва рок-мусиқа тили. Ушбу хулосани ҳам мисол билан исботлаш ортиқчадир.
Немис тили – фалсафа тили. Немис миллатининг дунё халқлари томонидан тан олинган буюк файласуфларини ёдга олинг.

Рус тили борасида эса ўз фикримни билдириб ўтмоқчиман.
Дарҳақиқат, рус тили буюк ва бағоят қудратлидир. Унда муҳаббат ҳам, нафрат ҳам ниҳоятда чиройли ва таъсирчан тараннум этилади. Мазкур тилни ватанпарварлик тили деб ҳам аташ мумкин. Рус миллатининг ушбу мавзуда битилган бўлиб, нафақат Россия ҳудуди балки, дунёнинг ҳар қандай бошқа бурчагида ўтаётган расмий ва норасмий тантана-ю, маросимларнинг русзабон иштирокчилари (руслар ва рус тилидан бохабар бошқа халқ вакиллари) баралла ижро этадиган ўлмас қўшиқларини эшитган, ватанпарварлик руҳида ёзилган асарларини ўқиб ёки кинофильмларини кўриб, тўғри идрок этган холис инсон қалби тўлғаниб кетиши ва ҳар қандай душман кўзига тик қараб, жасорат сари қалқиб туриши муқаррар. Рус тили бойлигининг туби кўринмайди. Ярми ҳазил, ярми чин тариқасида тилнинг бойлигига доир ҳаётий бир мисол келтираман. Инсон организмининг айрим аъзолари ва улар билан боғлиқ баъзи «жараёнлар»нинг рус тилида талаффуз этилишидан хабардор киши, ушбу халқ ҳарбийларининг ўз фаолиятлари давомида қўллайдиган етти қаватли «ниҳоятда теран» нутқини эшитса, оғзи очилиб, ҳанг-манг бўлиб қолади. Ҳарбий-денгиз флотининг собиқ офицери сифатида шуни айтишим мумкинки, денгиз ва кема атамалари билан одам анатомиясига оид иборалар уйғунлашиб кетган «флот тили» нозик табиатли киши қулоғини дарахтда қолиб кетган қишки хазонга ўхшатиб буриштириб юборади.
Она тилимиз мусофирликда юрган ўзбек қалбига қудратли таъсир кўрсатишини алоҳида таъкидлаб ўтмоқчиман. Қайсидир йили Атлантика океанида юрган эдим. Бир вақт жанговар кема карнайидан атайин мен учун эшиттириладиган бир жуфт қўшиқ эълон қилинди. Ўзбек халқига Парвардигор томонидан маданий неъмат сифатида ато этилган, дунё эшитса тебраниб ўтирадиган атоқли Шерали Жўраевнинг овози: «Андижоним қолди менинг» ва «Соч эмас бу, шаршара»си бутун вужудимни титратиб, ёриб, парчалаб юборгудай даражада янграб қолса бўладими! Ер куррасининг қарийб учдан бир қисмини эгаллаган Атлантика кўзларимга зиндон каби тор кўриниб кетди! Киндик қони гўзалликда тенги йўқ Андижонга тўкилган, кема кубригига бекиниб олиб, юрак бўшатган ёш ўзбекнинг ҳолатини кўриш керак эди, ўшанда.

Ҳурматли форумдошлар!
Гапирганим, эшитганим, ёзганим, ўқиганим сари томирларимдаги қонимни иссиқ тутадиган жонажон ўзбек тилимиз ҳақидаги фикр-мулоҳазаларингизни билмоқчи эдим. Нима деб ўйлайсиз, қайси мавзу ўзбек тилида талаффуз этилса, тилимиздан бохабар ёки бехабар инсон қулоғига хуш эшитилиб, халқимизнинг ўзига хос жиҳатлари эътироф этилади?

Ancha yil oldin, qachonligi aniq esimda yo`q, O`zbekistondan har xil sabablarga ko`ra ketib qolishiga to`g`ri kelgan o`zbeklarning farzandlari, nabiralari O`zbekistonga tashrif buyurishayotganda men suratchi bo`lib ishlar edim. Suratga olishga meni ham taklif qilishdi. Navoiy teatrida men bu uchrashuvni suratga ola boshladim. Shunda bir 25 yoshlardagi qiz minbarga chiqib: "Agar men o`zbek tilida birorta xato qilib qo`ysam, yoki yaxshi gapirolmasam meni avf etgaysizlar, chunki men Germaniyada tug`ilganman, o`sha yerda o`sganman va butun umrim o`sha yerda o`tgan, o`zbek tili biz uchun faqat oila tili bo`lib, asosiy til nemis va ingliz tillari edi, hali ham shunday. Shuning uchun qilishim mumkin bo`lgan xatolarim uchun avvaldan uzr so`rayman" deb gapirishni boshladi.
U gapirishni tugatganidan so`ng men undan borib uzr so`rashimga ozgina qoldi, to`g`rirog`i u tomonga o`tkazishmadi. Biinchidan hamma gaplari tushunarli, xato yo`q, ammo jaranglashi boshqacha edi. Biz hozir foydalanadigan til ilgarigi paytlarga nisbatan anha tartibga kelib qolgan bo`lsa ham o`shanaqa jaranglash baribir yo`q.
Odamlar begona yurtlarda yashab tilimizning go`zalligini saqlab qolishgan, biz esa o`z yurtimizda uni ne ahvollarga soldik bilmadim (shular orasida o`zim ham borman). Mana hozir ham yozib o`tiribmanu, talabchan tilshunoslar shu yozganlarimini ham tanqid zambaragiga olishmasmikan degan hadikdaman.

Ўзбек тилидаги асарлар қани?
 

Ҳозирги пайтга келиб тилимиз анча-мунча дағаллашиб қолди. Ўзбек филологиясида ўқиётганимда қадимги - XIX асрдан аввалги тил қоидалари билан танишганман. Юмшоқ ундош билан юмшоқ унли, қаттиғи билан қатиқ унли, ҳар бир сўзнинг жой-жойида ишлатилиши тилнинг жуда юмшоқ ва майин эшитилиши таъминлаган. Ўша пайтдаги тилни эшитсангиз дилингиз яйрайди. Афсуски, вақт ўтиши билан тилни осонлаштиришга берилиб кетдик ва тилимиз аввалгидек садосини йўқотди. Ҳозир турк тилини эшитсангиз, қисман аввалги тилимизга гувоҳ бўласиз.
Хорижий кўплаб асарларни, айниқса шеъриятни ўқиган бўлсам-да, Жомий ҳайратланган Навоийнинг:

Оразинг ёпқоч кўзумдин сочилур ҳар лаҳза ёш,
Бўйлаким, пайдо бўлур юлдуз, пинҳон бўлғоч қуёш,

сатрларига тенг келадиган бирорта байтга дуч келганим йўқ. Лекин, афсуски, адабиётимизнинг ҳам шоҳ асарлари ўтмишда яратилгани одамни ўй солади. Наҳотки, замонавий ёзувчилар орасида ҳақиқатан ҳам бутун дунёга таниладиган ўзбек ижодкорлари ёки ҳеч бўлмаганда бир-иккита ўзбек асари чиқмайди? «Ўткан кунлар» каби романлар кўплаб тилларга таржима қилинган дейишингиз мумкин, лекин хориждаги мутахассисларни айтмаганда, оддий халқ бирорта ўзбек асарини ўқиганмикин? Бу саволга «Ҳа» деб жавоб бергим жуда келяпти, аммо ҳақиқатни синдириб бўлмайди-ку, ахир. Бундан буёғига вазият фақат салбий томонга ўзгарса-ўзгарадики, ижобий ўзгаришлар учун тайинли асос кўраётганим йўқ. Журналистика ва ноширлик соҳасидаги кўплаб раҳбарлар билан гаплашиб кўрдим - бирорта ўзбек тилини тайинли биладиган мутахассис топсам зўр бўларди, кучли мутахассисларнинг ёши ўтиб қолди, дейдиганлари талайгина. Бу кетишда тилимиз билан нима бўлиши мени жиддий ташвишлантиради.

Тилимиз қотиб қолгандек туюлади
 

Тилимиз жуда ажиб, лекин, менимча, унга кўп тилларга хос юмшоқлик етишмайди. Ўзбек тили кўп томондан «консерватив» десам тўғрироқ бўлармиди. Ўтмишда янги сўзларни киритиш қисман осон кечган - ўзбек тилида маънодоши бўлмаса, бемалол тожик ёки араб тилидан олаверишган. Бундан 15-20 йилларча аввал бизда ҳам шунга бош суқиб кўрилди. Бироқ вақт ўтиб бўлган, энди тилимиз кўпроқ рус тилига мослашиб бўлган. Дейлик, жумҳурият, жарида каби сўзлар бизга ғалати эшитилди. Фақат вилоят ва туман каби сўзлар жорий бўлди, холос. Аммо янги сўзлар муомалага деярли ҳар куни кириб келяпти. Айтайлик, русча самолёт сўзи "сам" ва "летать" сўзларидан олинган бўлса керак. Энди ўзбекча "учоқ" ёки "учар" демайсиз-ку. Баъзилар ўйлаб топган "тайёра" сўзи эса, менимча, ғирт аҳмоқлик :dash2:. Самолёт сўзини қолдираверамиз. Бунга ўхшаш сўзлар кўп. Масалан, "внедорожник" сўзини қандай таржима қилиш мумкин? Бир жойда "дала йўлларида юришга мослашган машина" деб олишибди. Маъноси тўғри, аммо узунлиги ярим саҳифани тўлдириб бўлди-ку.
Бошқа тилларда бу муаммо осон ечилади. Дейлик инглиз тилида икки сўзни қўшиб ёзиб қўйса бўлгани. Дейлик, инглиз тилида Белоснежка исми - "snow" - қор, "white" - оқ сўзлари қўшиб қўйиш билан яратилади, тамом. Рус тилида ҳам кўриб турганингиздек осонгина. Ўзбекчада эса - Оққорйоим деб таржима қиламизми?

Оффтоп:

Цитата:

Сообщение от Kimsan Birov (Сообщение 424186) Оразинг ёпқоч кўзумдин сочилур ҳар лаҳза ёш, Бўйлаким, пайдо бўлур юлдуз, пинҳон бўлғоч қуёш

тўғрироғи "юлдуз ниҳон бўлғоч қуёш" бўлса керак. Сорри фор оффтоп.

Оппоғой десак тўғрироқ бўлади менимча.

Бу сўзда "қор" сўзи ишлатилмагани ёмон-да, ахир тўлиқ маъносидан келиб чиққанга не етсин. Дейлик, рус тилида "снегурочка" ва "снежная баба" сўзлари ҳам бор, уларни қандай ажратамиз. Кейинчалик адабиётда фақат "оқ" сўзидан олинган персонаж пайдо бўлса, унга Оппоғой деганимиз яхши эмасми? Масалан, бир асарда қизни Белочка деб номлашдию изоҳида ҳайвон номидан эмас, рангдан келиб чиқиб шундай номлашган дейилса, нима қиламиз?

Бир мисол, Золушка. Рус тилидаги асар бошида бу исм "золото" сўзидан эмас, "зола" сўзидан олинган, қизнинг кийими ҳар доим кулда бўлгани учун шундай номланган дейилади. Энди инглиз тилида "Синдерелла" (синдер - кул), рус тилида "Золушка" исми ўзбек тилида "Кулойим" бўладими? Асар бошида эса "кўп кулгани учун эмас, ҳар доим кулда бўлгани учун шундай номлашган" дейиладими? Билмадим...

Бўлмаса "Косовхон" бўлсинми :)
Тилни бошқа тиллардан сўзлар/исмлар қандай таржима қилинишига қараб ўзгартирмаймиз-ку... Бошқа тилларда ҳам ўзбек/туркий тиллардан олинган сўзлар бор-ку. Масалан: колбаса. Руслар бу сўзни "колба"(лаборатория идиши) сўзидан олинган деб ўйламаётгандир.

Эртакда ушбу исмларнинг ҳам тагида туб маъно ётади. Уларни таржима қилиб кўрсата олмасак, асарнинг қадри қисман йўқолиши табиий.

Колбасанинг таржимасида эса қандай пур маъно бор?

"Ривоят"ларга қараганда "қўлда босса" дегани. Яъни гўштни қўлда босиб ичакнинг ичига тиқишган.

Хуллас, изоҳлардан кўриниб турибдики, гапим қисман тўғрига ўхшайди - ўзбек тилига янги сўзларни киритиш анчайин қийин

Нега энди? Баклашка, пин код, сим карта, жпрс, .... ҳаммаси осонликча кириб келган янги сўзлар-ку.

Сизга "сотовый телефон" сўзининг "уяли" деб таржима қилингани ёқадими? Худди ини (уяси) бор телефонга ўхшамайдими?

"Юзлик" дегандан кўра "уяли" деган маъқулроқ. Агар бошқа тузукроқ вариант бўлса марҳамат...

Менимча тилимзда қндайдир, бошқа тилларда ифода этилиши қийин бўлган маюслик бор, Хаттоки қўшиқ ва куйларимиз хам, она алласи хам, ёр-ёр хам... адабиётимиз хам, сиёсатимиз хам (сал қолди),

Аския миллий саънатимиз-ку деманг..... Менга умуман тилимизда маюсликни изхор қилиш бошқа хиссиётларни ёки нарсаларни изхор қилишдан осонроқ туюлади. Нимага экан, деган саволга жавоб топа олмадим.

"Юзлик" дегани умуман тўғри келмайди, чунки русларда "сота" (Арилар уяси - ким билмаса) сўзидан олинган. Менимча, мобил телефон ёки алоқа дегани мос тушса керак. Лекин ҳар янги сўзни таржима қилиш учун минг ўйлашга тўғри келади.

Masalan men qo`l telefoni deyman. Agar bunaqa tanqid ko`zi bilan qaralsa, ingliz tilida ham, o`rischada ham tanqidbop bunaqa so`zlar juda ham ko`p.

Энди яна бир гап - ҳозирги пайтда сўзларга нома ва хона каби сўзларни қўшиб янги сўз ясаш одатга айланди. Бир томондан жуда оддийга ўхшайди - янги сўз ясаш осон, боғлиқ сўзни оласан-да, нома ёки хонани қўшиб ишлатаверасан. Лекин танганинг орқа томони ҳам бор дейишади-ку. Ўзбек тилида хабар, ахборот ва маълумот кўп жиҳатдан маънодош - синоним сўзлар. Араб тилида, менимча, бири кўпликни англатса керак. Хўш, ўзбек тилидаги хабарнома, маълумотнома билан ахборотнома ўртасидаги фарқни ким менга айта олади?
Уччови бир дейдиган бўлсангиз, рус тилидан "вестник", "бюллетень", "справка", "справочник" кабиларнинг ҳар бири қандай таржима қилинади?
Энди хона қўшимчасига келсак - бунда ҳам худди шу касаллик. Ётоқхона - бу "общежитие"ми (четдан келган талаба ва ишчилар яшайдиган бино) ёки "спальня"? Ахир баъзи идораларнинг оилавий "общежитие"си бўлиб, уларда ухлайдиган хона ва зал алоҳида. "Очень устал и войдя в общежитие, сразу же направился в спальню и лег в кровать" гапини таржима қилсак, "Қаттиқ толиққаним учун ётоқхонага кириб, тўғри ётоқхонага йўл олдим ва ётоққа ўзимни ташладим" бўладими? Русча гапни ўқимаган одам бу гапдан бирон нарсани тушунадими?
"Меҳмонхона" сўзи билан ҳам шундай - бу "гостиница"ми (отель) ёки "гостиная" (меҳмон кутиладиган зал)?

Биринчидан, қўл телефони адабий сўз эмас-да. Адабий сўз сифатида қабул қилиниши ҳам мушкул. Худди қўлда ясалган, дегандек маъно чиқади. Бунинг устига уйда турадиган телефон ҳам оёқ телефони эмас-ку.
Иккинчидан, рус тилида бундай жиддий тафовутни эслолмайман. Туб маъно билан боғлиқ бирор мисол келтирсангиз ёмон бўлмасди. Фақат ака-ука, опа-сингил, тоға-амаки, хола-амма орасидаги сўзлардан фарқ қилолмайсиз.

Xabarnoma va axborotnoma vazifasi jihatdan bir xil narsa. Farqi ularning uslubiy foydalanishida. Gapning tuzilishi va ohangiga qarab, unisi yoki bunisini tanlash mumkin, deb o'ylayman.
Ma'lumotnoma asosan rus tilidagi "spravka" ma'nosida keladi (masalan, biror idora tomonidan sizning falonchi joyda yashashingiz haqida boshqa bir idoraga beriladigan ma'lumotnoma).

Unisi ham, bunisi ham.

Gapning mazmunidan kelib chiqib tarjima qilasiz.
"Juda toliqqanimdan, yotoqxonaga borgach, to'g'ri uxlashga yo'l oldim va o'zimni to'shakka tashladim." Menimcha tushunarli.

Unisi ham, bunisi ham.
Yuqoridagi kabi misol chiqib qolsa, "гостиница"ni musofirxona, deb tarjima qilaverasiz.

Гапингизда жон бор, лекин бу дегани ўзбек тили луғатининг камбағаллигини билдиради-да. Бу эса шахсан мени ўзбек сифатида жуда ғамга солади. "Психоневрология" каби атамаларни тилимизга ўгириш шарт эмас, бироқ оддий, кундалик ҳаётда учраши мумкин бўлган сўзларнинг ҳам алоҳида таржимаси йўқ.

O'zbek tilining lug'ati kambag'al emas, faqat, ba'zi o'rinlarda biz kerakli so'zni topa olmaymiz xolos... Masalan, mehmonxonga sinonim tarzda musofirxonani aytib o'tdilar, undan tashqari karvonsaroy, sozini ham ishlatsak xato bo'lmaydi. Qolaversa, boshqa tildan tarjima qilinganda, so'zma so'z tarjima qilish doim ham maqsadga muvofiq emas. Sizni g'amga solmaydigan so'z boyligimiz bor, faqat ularni ishlatmay qo'ydik xolos. Siz yuqorida "samolyot" so'ziga to'xtalib o'tibsiz. Tog'ri, hozir shunday ishlatayapmiz, lekin o'sha "uchoq" (turkcha) yoki tayyora (arabcha) so'zlarni qo'llash ham hech xato bo'lmas edi...

O'zbek tili u darajada kambag'al emas.
Faqat, avval chet elda yaratilib, keyin bizga kelayotgan buyumlar, narsalarning ba'zilari uchun bizda muqobil so'z bo'lmasligi mumkin. Tarjima qilish shu joylarda ayniqsa qiyin bo'ladi. Tarjima qilish foyda bermasa, objektning chet tildagi nomi qabul qilinaveradi.

Oddiy mehmonxona so'zi uchun qarang, nechta sinonim bor:
- musofirxona
- qo'noq
- karvonsaroy

Kichik muammo - uchala so'z ham kundalik muomaladan deyarli chiqib ketgan...

Ўзбек тилининг ҳозирги пайтдаги камчилиги камбағаллигида эмас, айнан қаттиқлигида, яъни юмшоқ эмаслигида деб биламан. Янги сўзни киритиш жуда мушкул. Масалан, "тайёра" сўзини биринчи эшитганимда хохолаб кулганим ҳалигача эсимда, бунинг устига бир чет (рус) тилидаги ўрганиб қолган сўзлардан воз кечиб, бошқа (тожик ёки араб) тилларидаги сўзни киритиш ҳам тўғримикин? "Мусофирхона" ва "Карвонсарой" дебсиз, ахир Интерконтиненталь, Дедеман ёки Радиссон отелларини мусофирхона ва айниқса карвонсарой дейиш менимча бироз нотўғри бўлар.

Siz aytgan fors yoki arab tilidan kirgan so'zlar o'zbek tilidagi so'zlarning 40% ini tashkil etadi. Nega endi avval olganmiz-ku, hozir olsak Sizga g'alati tuyuladi. Masalan, "tayyora" so'zining qayeri kulgili? Arabchadan tarjima qilinganda, "qush" ma'nosini beradi. Odamzot ishlab chiqqan uchar jismni qushga qiyoslanishining nimasi yomon. Harholda, o'rischa "samalyot" so'zidan ko'ra chiroyliroq. Turklar ishlatadigan "uchoq" (ucak) so'zini ishlatganimizda ham xato bo'lmas edi, zero, hopzirgi o'zbek tilimiz bilan zamonaviy turk tilining judayam o'xshash taraflari ko'p.

Men arab va turk tilini o'rganganim bois yuqoridagi fikrlarimni yozdim

Турк тилидан олинса тушунса булади, хар қалай тилларимиз бир туркумга киради. Лекин нима учун араб тилидан олиш керак, фақат таржимаси қуш бўлгани учунми?

Ахир араб тили ва маданиятини элимизга таъсир қилган даври ўтиб кетган-ку ( ислом дини бошқа мавзу). Самолётни араблар ўйлаб топмадику.

Худди шу, униси хам бўлаверади, буниси хам бўлаверади деб тилимизни шу ахволга келтириб қўдик.

Карвонсарой сўзини менимча икки хил маъноси бор. Бири тунаб қолиш имконини берадиган жой бўлса, иккиничиси шовқин-суронли жой. Менимча отель тушунчасидан кўра кўпроқ мотель тушунчасига мос келади. Яъни автомобиль йўлидаги, автойўловчиларни тўхтаб ўтадиган жойи. Тарихда хам карвонсарой айнан шу вазифани бажарган бўлса керак.:187:

Оффтоп:

Филолог эмасман, гапларимни "сўз устасини сўзи" деб қабул қилиб, хато қилманг. Камина, фақат она тилида тўғри сўзлагиси келади.

Arab tili va madaniyati elizmiga ta'sir qilgan davri o'tib ketgan, deyish menimcha unchayam to'gri emas... Chunki, hozirgi o'zbek tilimizda arab tilidan kirib kelgan so'zlar shunchalik ko'pki, ular o'zbek tilining poydevorigacha borib yetgan... Shu sabab, yuqorida, o'ris tilidan ko'ra arab tili bizga yaqinroq, deb yozdim. Qolaversa, o'zingiz ham ta'kidlab o'tibsiz, madaniyat bilan din o'rtasida chegarani topib bo'lmaydi: din va madaniyat tushunchalari, uyg'unlashib ketgan. Albatta, bu fikr hozirgi yoshlarning o'zlaricha "madaniyat" deb atayotgan bema'ni tushunchasidan yiroq.

Keyin, qaysi millat biror narsani o'ylab topgan bo'lsa, shu buyum o'sha millatniong tili bilan aytilsin, degan tushuncha, menimcha to'g'ri emas. Masalan, sovunni arablar o'ylab topgan bo'lsa ham, o'rislar uni мыло deyishadi-ku.

Сиз айтган сўзлар ўзбек тилига ўша алмисоқдан қолган даврларда кириб келган. Сўнгги 2-3 асрда менимча ўзбек тилига арабча сўзлар кирмаган бўлса керак. Ҳозирги пайтда тилимиз араб тилига қараганда кўпроқ рус (ўрис эмас, бировни ҳурмат қилган ўзини ҳам ҳурмат қилади) тилига мослашиб улгурди. Мисол учун, тилимизда "шим" сўзи бўлгани билан баъзи вилоятларда уни "брюк" дейдиганлар ҳам бор. Шунинг учун рус тилидан кириб ўрнашиб бўлган сўзларни, менимча, қолдирган маъқул. Аслида эса техника ва технологиялар билан боғлиқ сўзлар одатда ихтиро этилган миллат тилида айтилса, ҳамманинг тушуниши осон кечади. Руслардан "самолёт" сўзини олганимиз билан инглизча "эйр" сўзи аэропорт ва аэродром каби сўзларда сақланиб қолди-ку.

Meni kechirib qo'yasiz-ku, Siz aytayotgan "almisoqdan qolgan davr"da "o'zbek tili" degan tushuncha bo'lmagan. Filolog bo'lsangiz juda yaxshi bilsangiz kerakki, tilimizning shakllanishi fors va arab tillari bilan chambarchas bog'liq va ularning chegara joyini ajrata olmaysiz. Ruslardan kirib kelgan, lekin tilimizni buzadigan unaqa so'zlar o'rniga esa, o'zimizda bo'lmasa, turk, arab yoki forslardan yangi so'z kiritganimiz ma'qulroq, chunki yuqoridagi tillar rus tilidan ko'ra bizga ancha yaqinroq.

Узр оффтоп учун... бир икки сўзнинг ўзбекчаси керак эди...

ОТМЫВАНИЯ ДЕНЕГ

Дам (солиш)

Отмывание денег - дегани "пулни ювиш" (кир ювиш машинасида эмас). Пулни ювиш бу пулни банк, кўчмас мулк ёки қимматли қоғозлар бозорида, келиб чиқиш маънбасини яшириш мақсадида қонунийлаштириш интилиш жараёнидир.

Расмий банк тилида бу сўз ишлатилмайди, унинг ўрнига "ноқонуний даромад" сўзи ишлатилади, қонунчиликда хам шундай - "ноқонуний даромадларни легаллаштириш" жумласи ишлатилади.

Рус тилида хам шунга ўхшаш, "легализация незаконных доходов" дейилади

Фақат инглиз тилида - "мoney loundering" - жумласи расмий тилда халқ оғзида қандай ишлатилса шундай ишлатилади. Яъни "пул ювиш" дейилади.

Please бу гапларимга "ссылка" бериб юборманг, Википедия эмасман.

Ўзиздан қолар гап йўқ, бир кулайн дебсизда-а. Жавобини билсангиз айтиб қўяқолинг. Дам (солилиш)га қўшимча - куф-суф,

Лекин хақиқий қизиғи шарму-хаё сузининг рус ёки инглиз тилида таржимаси йуқ.:naughty:

Afsuski, ilmiy, texnika va axborot texnologiyalari bilan bog‘liq matnlarni o‘zbek tiliga tarjima qilganda juda ko‘p o‘rinlarda kerakli so‘zni topa olmaymiz. Uning o‘rniga uzundan uzoq qilib bitta so‘zning o‘rniga 4-5 ta so‘zdan foydalanishga to‘g‘ri keladi.

"O‘zbek tilining lug‘ati" dagi "lug‘at"ni to‘gri ma‘noda tushunsak ham u kambag‘al ekanligi aniq. Ana yaqinda chiqqan 5 jildli izohli lug‘atni oling. Unda nechta so‘z boru, "Oxford Dictionary of English" da qancha so‘z bor? 80 000 bilan 355 000 o‘rtasida tafovut juda katta... Buning ustiga o‘sha 80 mingta so‘zning orasida bugungi kunda deyarli ishlatilmaydigan so‘zlar yetarlicha topiladi.

Behzod, браво (соф ўзбек тилида "қойил" дегани)..Камчилигимизни айтсак камайиб қолмаймиз, лекин яширсак бир жойдан бўртиб чиқади. Тилимиз зўр деганимиз билан, зўр бўлиб қолмайди. Лекин очиқ мухокама қилсак, муаммони топамиз, тўғрилашга харакат қиламиз.

Тилимизнинг бой ёки камбағаллиги ҳақида бирон нима деёлмайман. Лекин баъзи сўзларни ярим саҳифа қилиб таржима қилгандан кўра шундайлигича олиб қўйган маъқул. Масалан клик(click) сўзини ҳам шундайлигича олаверсак бўлса керак. Бир пайтлар "чиқиллатиш" деб таржима қилинганини кўргандим.

Унда русча "ссылка" сщзини қандай таржима қиламиз?

Фикрингизга қўшиламан бироқ, унга бу доим ҳам амал қилиб бўлмас эканда. Мулла билганини ўқийди деганларидай, ўз соҳамга доир бир мисол келтирай.
Эшитган бўлсангиз керак, ҳарбийлар нутқида «Вводный» деган атама бор. Мана унинг амалда қўлланиш вариантларидан бири: «Проверка действий личного состава по вводным». Айни вақтда шахсий таркиб маълум бир объектда қоровул хизматини ўтаётган ёки тайинланган ҳудуд томон жанговар машиналар колоннаси таркибида бораётган ёхуд бирон-бир бошқа вазифа ижроси билан машғул бўлиши мумкин. Ҳар бир ҳолатда шартли равишда муайян тактик вазият юзага келтирилиб, шахсий таркиб тегишли хатти-ҳаракатларни қандай бажараётгани, ҳарбий хизматчиларнинг амалий кўникмалари текширилади. Бундай тактик вазиятлар жумласига душманнинг қоровул таркиби томонидан муҳофаза этилаётган объектга уюштирган ҳужуми ёки жанговар машиналар колоннаси кимёвий моддалар билан заҳарланган зонага кириб келиши каби вазиятлар киради. Шундай экан, юқорида келтирилган жумлани: «Текширувчи (командир, бошлиқ) томонидан юзага келтирилган тактик вазиятда шахсий таркиб томонидан амалга оширилган хатти-ҳаракатлар сифатини текшириш», - деб таржима қилиш мумкин.
Дарҳақиқат, ярим саҳифага бўлмаса ҳам, таржима матни анча чўзилиб кетди. Энг муҳими (айниқса менинг соҳамда) аслиятдаги ғоя имкон қадар тўла-тўкис олиб ўтилишига эришиш шарт деб ўйлайман. Тахминан 342-420 йилларда яшаб ўтган илоҳиёт намояндаси, Библия таржимони Иеронимнинг: «Таржимада мен сўзни сўзга эмас, ғояни ғояга олиб ўтаман» деб кетган сўзлари таржимон учун асосий қоида бўлиб қолиши керак деган фикрдаман.

Сиз яна бир неча аср аввалги гаплардан гапиряпсиз. Бу нуқтаи назардан тўғри, ўзбек тилида араб сўзлари ниҳоятда кўп ва уларни аксарият одамлар ҳатто араб сўзи эканини билмаса ҳам керак. Аммо давр ўзгаряпти ва бугунги кунда одамлар рус сўзларини араб сўзларига қараганда осонроқ талаффуз этади. Шу ўринда Ойбекнинг "Болалик" асари эсимга тушади. Бир рус болакайни тутиб олиб, унинг қанчалик оми эканини намойиш этиш ниятида бўлса керак, рус гимнини айтишга мажбур этади. Воқеа Чор Россияси даврида бўлгани учун у вақтда рус гимни "Боже царя храни" сўзлари билан бошланган. Болакай рус сўзларини айтолмай "храни" сўзини "харани" деб айтгани учун роса калтакланган экан. Ҳозир эса ҳаммамиз рус сўзларини бемалол айта оламиз, араб сўзлари ҳақида эса бундай деёлмайман. Бу Қуръондан суралар ўқиётганимизда ҳам кўпчилигимиз сезамиз. Шундай экан рус сўзларини олиш энди анча осон кечади. Агар сиз "храни" сўзини ҳали ҳам "хорони" деб айтсангиз, кечирасиз...

Ҳарбийлар орасида ҳам бироз қийинчиликлар бўлса керак. Аввалги буйруқларни ўзбекчага ўгиришга тўғри келди ва баъзи ҳолларда таржима қилинмай, айнан ўгирилди. Бир томондан "Саф торт" ва "Тик тур" ровняйсь ва смирно буйруқларини берса-да, вольно буйруғини "Шалпай" ёки "Бўшаш" деганларида ҳарбий буйруқларга ҳам раҳмим келади

Менимча иршайиб турган бўғирсоқ расмини (смайликни) киритиб кетиш ёдингиздан кўтарилиб қолди.
Зикр этилган командалар (буйруқлар эмас), ушбу форумда иккинчи бор тилга олиниши. Қарши бўлмасангиз, мулоҳаза юритилаётган командалар таржимасини келтириб ўтаман. Акс ҳолда, шонли Қуролли Кучларимиз сафида ҳарбий хизмат ўташ шарафига муяссар бўлмай қолган форумдошларимиз чиндан ҳам Сизнинг ҳазилингизга лаққа тушиб қолиши мумкин.
становись – сафлан;
равняйсь – текислан;
смирно – ростлан;
вольно – эркин.
Кўриб турганингиздай, миллий армиямизда ҳеч ким бўшашмайди ҳам, шалпаймади ҳам :)

Демак, мен эшитган жойимга ҳали ҳамма буйруқлар тўғри таржимада келмаган шекилли. Бунинг устига, "эркин" бу буйруқ эмасдек кўринади