Жонли тил ва ижод

[AbuMuslim]

Ассалому алайкум....

"...Ўзбек адабий тили фонетик ва морфологик асосларга эга бўлса-да, тил тараққиётида фонетик тамойил етакчи ўринни эгаллайди. Орфография (имло) қоидаларида ҳам фонетик принцип етакчилик қилишини кўпчилик билади...
ва шу қоидаларни билиб туриб, луғатларимиз негадир бузиб ёзилган... (халқимиз аслига тўғри талаффуз қиладиган, яъни жонли тил сўзлари хато ёзилмоқда(ми?)

Масалан: имон, ақида, тариқат, мусибат каби асл арабча сўзлар... жонли тилда, (аслидагидек) иймон, ақийда, тарийқат, мусийбат каби ёзилиши керак эмасми? (Рус тилидан ёки бошқа ғарб тилларидан ўтган сўзлар бузилмасдан ёзилади... мисол учун октябрь сўзи (ўктябр деб ёзилмайди-ку)


Ижод аҳли ва уларга қалблари улфат бўлганлар, бу ҳақида нима дейсизлар?

[Mahmud Jurat]

халқимиз аслига тўғри талаффуз қиладиган, яъни жонли тил сўзлари хато ёзилмоқда
Фикрингиз тўғри, бу ўринда ягона талаб, қабул қилинган қоида амалда ҳукумрон бўлмас экан, тилимизнинг аҳволи бугунги кундагидан ҳам ачинарлироқ ҳолатга тушиб бораверади. Боғчада тарбиячи, мактабда ўқитувчи ўзининг ҳатто расмий иш фаолиятида адабий тилда гапирмас экан ва бу нормани бузган ҳолда тегишли жазо чорасини олмас экан аҳволни ўзгартириб бўлмайди. Бу масалага ёшлар киришмаса бўлмайдиганга ўхшайди. Ахир, наҳотки бир неча йилдан кейин вазирлар маҳкамасининг мажлисида кимдир "Ашини бажароммадик, вақтимиз жетишмади" деб туради.

[Masud Mahsudov]

Ассалому алайкум....

"...Ўзбек адабий тили фонетик ва морфологик асосларга эга бўлса-да, тил тараққиётида фонетик тамойил етакчи ўринни эгаллайди. Орфография (имло) қоидаларида ҳам фонетик принцип етакчилик қилишини кўпчилик билади...
ва шу қоидаларни билиб туриб, луғатларимиз негадир бузиб ёзилган... (халқимиз аслига тўғри талаффуз қиладиган, яъни жонли тил сўзлари хато ёзилмоқда(ми?)

Масалан: имон, ақида, тариқат, мусибат каби асл арабча сўзлар... жонли тилда, (аслидагидек) иймон, ақийда, тарийқат, мусийбат каби ёзилиши керак эмасми? (Рус тилидан ёки бошқа ғарб тилларидан ўтган сўзлар бузилмасдан ёзилади... мисол учун октябрь сўзи (ўктябр деб ёзилмайди-ку)


Ижод аҳли ва уларга қалблари улфат бўлганлар, бу ҳақида нима дейсизлар?

Aka, bizning tilimizga yuqoridagi so'z qanday qabul qilingan bo'lsa, badiiy tilda shunday foydalanamiz. Arabchadan o'tgandir, forschadan o'tgandir yoki turkchadan kirib kelgandir, ammo ular hozir bizning tilimizda ishlatilmoqda va ularni o'zgartishga harakat ham qilmaganimiz ma'qul. Masalan "ma'lumot, axborot, fuqaro" so'zlari birlikdagi otlar sifatida (garchi ko'plik otlari bo'lsa-da) talqin qilinadi va ishlatiladi. Fonetik tamoyil haqidagi fikringizga kelsak, uncha ham qo'shilmayman. Chunki bir xil so'zni turli shevalarda turlicha talaffuz qilinishining guvohi bo'lamiz va ularga ko'ra hamma so'zni o'zgartiraversak, adabiy tilimizda juda ko'p o'zgarishlar bo'lib ketishi mumkin.

[Bekmirzo]

Shaxsan men chet el so'zlarini qanday eshitib, talaffuz qilsak, shunday yozish fikriga qarshi emasman :) ;)
Ana, anavi o'rislar bizni tildagi so'zlarni, ism-familiyalarni qanday eshitishsa, shundayligicha yozishadi. Biz hech kimdan kam emasmiz! :)


PS: "ь" belgisini juda yomon ko'raman. :)

[AbuMuslim]

...Fonetik tamoyil haqidagi fikringizga kelsak, uncha ham qo'shilmayman. Chunki bir xil so'zni turli shevalarda turlicha talaffuz qilinishining guvohi bo'lamiz va ularga ko'ra hamma so'zni o'zgartiraversak, adabiy tilimizda juda ko'p o'zgarishlar bo'lib ketishi mumkin.

Шевалар асос эмас, адабий тил асос... Мавзу адабий тил ҳақида...

[Masud Mahsudov]

...Fonetik tamoyil haqidagi fikringizga kelsak, uncha ham qo'shilmayman. Chunki bir xil so'zni turli shevalarda turlicha talaffuz qilinishining guvohi bo'lamiz va ularga ko'ra hamma so'zni o'zgartiraversak, adabiy tilimizda juda ko'p o'zgarishlar bo'lib ketishi mumkin.

Шевалар асос эмас, адабий тил асос... Мавзу адабий тил ҳақида...

Adabiy til nima? Adabiy til - turli shevalardan kelib chiqqan va filolog olimlar tomonidan yaratilgan sun'iy til... Shu adabiy til asosida adabiy asarlarimiz yoziladi, darsliklar chiqariladi... Uning ustida yana islohot o'tkazilib, o'zgartiradigan bo'lsa, bilmadim, qancha xatoliklar kelib chiqadi yana...

Masalan men "Imon" so'zini o'zbekchada qanday yozilsa, shunday talaffuz qilaman. Arabchada esa, tabiiy, "iyman" qabilida o'qiyman... Ammo o'zbekchadagi "daraxt" so'zini "darax" deb talaffuz qilsam , shunday yozishim kerak, deganim emas-ku?...

Fikrimcha, Siz yuqorida aytayotgan "xatolik"lar adabiy tilga singib bo'lgan, yillarki uni shunday ishlatamiz... Uni o'zgartirishga esa, hojat umuman yo'q... Agar bu mavzuda chuqurroq qaraydigan bo'lsak, boshqa tillarda ham o'zgartirilishi kerak bo'lgan minglab so'zlar mavjud...

[OmoN]

ва шу қоидаларни билиб туриб, луғатларимиз негадир бузиб ёзилган... (халқимиз аслига тўғри талаффуз қиладиган, яъни жонли тил сўзлари хато ёзилмоқда(ми?) Агар 27 млн аҳоли ҳаммаси ўша бузиб ёзилган сўзни бир хил талаффуз қилганида ўша сўзлар аллақачон тўғрилаб қўйилса керак эди.

[AbuMuslim]

Adabiy til nima?

"...Адбий тил нима? Адабий тил умумхалқ тилининг ишланган, сайқаллаштирилган ва маълум меъёрга солинган шаклидир. Ўзбек адабий тили ўзбек тилининг шеваларидан, оддий сўзлашув ва жаргонлардан фарқ қилади. Давлат идоралари, радио ва телевидение, ўқув муассасалари, маданий муассасалар, газета ва журналларда адабий тилда иш юритилади. Адабий тил меъёрлари дарсликлар, тилга оид қўлланма ва илмий асарлар, турли луғатларда кўрсатилади ва акс этади.
Адабий тил давлат тили ҳисобланади. Адабий тил шу миллат учун умумий бўлади. У матбуот, радио ва телевидение, давлат муассасаларида, маданият соҳасида, ўқув-тарбия муассасаларида қўлланадиган, қабул қилинган қонун-қоидалар бўйича иш кўрадиган, бир халқ ёки миллатнинг барча вакиллари учун умумий бўлган умумхалқ ёки умуммиллат тилининг юқори шаклидир.
Адабий тил ёзув билан таъминланган бўлиши; мутахассислар томонидан қайта ишланган бўлиши; маълум қоидаларга бўйсуниши лозим. Дарс, маъруза, диалог ва монолог кабилар адабий тилда олиб борилади..." (Ҳозирги Ўзбек адабий тили китобидан)

Ҳозирги Ўзбек адабий тилининг орфографияси баъзи тамоиллар асосида ишлаб чиқилган...
Уларнинг биринчиси... Фонетик тамойил, яъни унга кўра сўзлар фонетик жиҳатдан қандай эшитилса, шундай ёзилади... (шу тамойилни эсдан чиқариб қўймоқдамиз...)



Shaxsan men chet el so'zlarini qanday eshitib, talaffuz qilsak, shunday yozish fikriga qarshi emasman Ana, anavi o'rislar bizni tildagi so'zlarni, ism-familiyalarni qanday eshitishsa, shundayligicha yozishadi. Biz hech kimdan kam emasmiz! PS: "ь" belgisini juda yomon ko'raman.

1995 йили янги имло қоидалари қабул қилингач, шу вақтгача график-этимологик тамойил асосида ёзиб келинган кўплаб русча ўзлашмалар энди фонетик тамойил асосида ўзбек тилинининг фонетик хусусиятларига мос равишда ёзиладиган бўлган... (Мисол - цирк-sirk, сентябрь-sentabr, бюджет-budjet, ассимиляция-assimilatsiya....)

[AbuMuslim]

Ammo o'zbekchadagi "daraxt" so'zini "darax" deb talaffuz qilsam , shunday yozishim kerak, deganim emas-ku?...

Албатта, амалдаги имлода фонетик тамойил кам қўлланилади.... : ( сизнинг мисолингиз бунга далил... умуман олганда бунга ўхшаш мисоллар жуда кўп...)


Агар 27 млн аҳоли ҳаммаси ўша бузиб ёзилган сўзни бир хил талаффуз қилганида ўша сўзлар аллақачон тўғрилаб қўйилса керак эди.
Мы получаем то что получаем. Что мы заслужили не важно. : )

[Shomurodov Shohruh]

(Мисол - цирк-sirk, сентябрь-sentabr, бюджет-budjet, ассимиляция-assimilatsiya....)
Ёзилган сузларнинг бирортасини шундай талаффуз килмайман, менга ухшаганлар хам купдир.

[AbuMuslim]

Ёзилган сузларнинг бирортасини шундай талаффуз килмайман, менга ухшаганлар хам купдир.

Айнан қайси сўзларни назарда тутяпсиз?

[AbuMuslim]

менга ухшаганлар хам купдир.

Кўпчилик ҳар дойим ҳақда бўлаверамайди...

[Kavsar]

Масалан: имон, ақида, тариқат, мусибат каби асл арабча сўзлар... жонли тилда, (аслидагидек) иймон, ақийда, тарийқат, мусийбат каби ёзилиши керак эмасми? (Рус тилидан ёки бошқа ғарб тилларидан ўтган сўзлар бузилмасдан ёзилади... мисол учун октябрь сўзи (ўктябр деб ёзилмайди-ку)

Meni ham ilgari o'ylantirgan edi shu savol. Ko'pincha "imon" so'ziga duch kelganimda xayoldan o'tadi shunday fikr. Tilshunoslarimiz orfografiyada muammoli vaziyatlar keltirmasligi uchun ham balki "y" undoshini tushirib qoldirishgandir. Bizga juda ko'p so'zlar arablardan to'g'ridan to'g'ri kirib kelmasdan forslar orqali o'tgan, shu bois fors grammatikasiniyam inobatga olish kerak deb hisoblayman.

Hali bir javob aytish qiyin; savol bersam: arab tilida iyman so'zidagi "Y" ga sukun tushadimi? Lug'atimdan bu so'zni topa olmayapman, yozuvlarning rangi menga yaxshi ko'rinmayapti.

"An'-Na'im"ni chop etib kim bo'lsayam savobga qoldiyu, lekin harflari juda-juda kichkina-da, kerak payti o'qishga qiynalaman. Keyinchalik shu kitobniyam katta harflar bilan nashr qilishsa qaniydi...

[Masud Mahsudov]

إيمان "йой"га сукун тушади...

[Shomurodov Shohruh]

Ёзилган сузларнинг бирортасини шундай талаффуз килмайман, менга ухшаганлар хам купдир.

Айнан қайси сўзларни назарда тутяпсиз?

Узр, энди курдим хабарни.
Ёзилган барча сузларни кирил алифбосида кандай булса, шундай талаффуз киламан, узимни мажбурлаб сентАбр дея олмайман.

[Shokir Dolimov]

Айнан қайси сўзларни назарда тутяпсиз?
Айтайлик «сентябрь»ни «сентабр», деб.

[Tulqin Eshbekov]

Кўпчилик ҳар дойим ҳақда бўлаверамайди...

Бу жонли тилми? Тушунтириброқ ёзсангиз мамнун бўлардик. :)


сукун

Бу сўз қандай маънони англатади?

[Shokir Dolimov]

Бу сўз қандай маънони англатади?
«Ўзбекча-русча луғат»га мурожаат қиладиган бўлсак:
Сукун грам. сукун (диакритический знак в арабской письменности, указывающий на отсутствие гласного звука после согласного), дегани экан.

[Mahmud Jurat]

сукун
Бу сўз араб тилидан, бизда у тинчиш, осойиш, ҳаракатсизлик, бирор жойда тинч туришни англатади. Сукун сақлаш тинч туриш. Ҳатто унинг сукунат сақланг шакли ҳам ишлатилади.
Луғат қаралиши керак эди.

[Kavsar]

"Имон", "Тариқат" каби сўзлар сукунли бўлса, "йой" ҳарфи мадли бўлади. Тажвидга кўра мад - "йой"нинг ўзидан олдин келган касра таъсирида чўзиб ўқилиши.
"Ииман", "Тарииқун"...

"Атайнакал кавсар" даги "атайнакал" сўзида "йой" тўлалигича сукун таркибида бўлиб, биздаги "й"ни ифодалайди.

Араб тилидан мутахассис эмасман, шунчаки мадли "йой" билан мадсизининг фарқи бордир деб ўйлагандим.

Гарчи жонли тилда баъзан "й" ундошини орттириб талаффуз этсак-да, барибир ёзувда бу ҳарф ифода этмаслигининг тарафдориман.