Истиқлол адабиёти қандай бўлиши керак?

[AbuMuslim]

Истиқлол адабиёти қандай бўлиши керак?

(Соцреализмдан қолган қолиплар, андозалар, қаҳрамонларнинг аввалдан белгилаб қўйиладиган "бахтли" тақдирлари-чи?)

[Masud Mahsudov]

Истиқлол адабиёти қандай бўлиши керак?

(Соцреализмдан қолган қолиплар, андозалар, қаҳрамонларнинг аввалдан белгилаб қўйиладиган "бахтли" тақдирлари-чи?)

OFFTOP: Akam, ajoyib-ajoyib savollar topasiz-da... Ularga o'zingiz ham fikr bildirib. keyin boshqalardan so'rasangiz, yanayam qiziqarliroq, bo'larmidi...

ON: Chinakam adabiyot zamon va makonga uncha ham bog'liq bo'lmasligi kerak, deb o'ylayman. Inson ruhiyatini, azoblari, dardlarini, quvonchu qayg'ularini so'zda ifoda etgan asarlar zamonga bog'liq tarzda yaratilmaydi...

[AbuMuslim]

Chinakam adabiyot zamon va makonga uncha ham bog'liq bo'lmasligi kerak, deb o'ylayman. Inson ruhiyatini, azoblari, dardlarini, quvonchu qayg'ularini so'zda ifoda etgan asarlar zamonga bog'liq tarzda yaratilmaydi...

Тарихий давр (замон ва макон) билан бадий адабиётнинг ўзаро муносабати мураккаб ва баҳсли масала :)

Даврнинг адабиётдаги акси қандай бўлиши керак ва қайси инъикос ҳаққоний ҳисобланади..? га ўхшаш саволлар бизларга ўхшаган адабиётга энди қизиқаётганларни қизиқтирадида...

[kanishka]

ON: Chinakam adabiyot zamon va makonga uncha ham bog'liq bo'lmasligi kerak, deb o'ylayman. Inson ruhiyatini, azoblari, dardlarini, quvonchu qayg'ularini so'zda ifoda etgan asarlar zamonga bog'liq tarzda yaratilmaydi...

Аксинча, ҳар қандай ёзма ёдгорлик (шу жумладан бадиий адабиёт намуналари ҳам) замона руҳини тўлалигича акс эттиради. Ижодкор ҳам ўз замонаси, ўзи туғилиб ўсган жамият қадриятларидан келиб чиққан ҳолда фикрлайди, ўзини безовта қиладиган мавзуларда қалам тебратади.

[AbuMuslim]

Chinakam adabiyot zamon va makonga uncha ham bog'liq bo'lmasligi kerak, deb o'ylayman. Inson ruhiyatini, azoblari, dardlarini, quvonchu qayg'ularini so'zda ifoda etgan asarlar zamonga bog'liq tarzda yaratilmaydi...

Замон ва макондан ҳоли бўлган адабиётларга мисол келтира оласизми?

[Masud Mahsudov]

Аксинча, ҳар қандай ёзма ёдгорлик (шу жумладан бадиий адабиёт намуналари ҳам) замона руҳини тўлалигича акс эттиради. Ижодкор ҳам ўз замонаси, ўзи туғилиб ўсган жамият қадриятларидан келиб чиққан ҳолда фикрлайди, ўзини безовта қиладиган мавзуларда қалам тебратади.

Men u ma'noda emas, men inson ruhiyatiga bog'liq tarzda o'z fikrimni yozdim. Yuqorida qo'yilgan savolda, zamonaga ko'ra ijod qanday bo'lishi kerakligiga javob so'ralmoqda... Bu unchayam to'g'ri emas. Inson ruhiyati, dardlarini ifoda etgan holda yaratiladigan asarda zamonaga shukrona yoki isyon hissi bo'lishi mumkin... Lekin, bu degani zamonga qarab asarlarni o'zgartirsh kerak degani emas-ku.

Masalaga turli tomondan yondoshayapmiz xolos...

[kanishka]

Masalaga turli tomondan yondoshayapmiz xolos...

Siz ijod odami, men fan odami sifatida yondoshdik. Chunki har qanday yozma asardan zamona dunyoqarashi va qadriyatlariga oid ma`lumotlar olsa bo`ladi, shuni nazarda tutgandim.

[Kavsar]

Истиқлол адабиёти қандай бўлиши керак? (Соцреализмдан қолган қолиплар, андозалар, қаҳрамонларнинг аввалдан белгилаб қўйиладиган "бахтли" тақдирлари-чи?)

Menimcha, adabiyot davrlarga, qoliplarga sig'maydi. U qanday bo'lsa, hamma davrda shunday bo'lishi kerak. Ya'ni adabiyot o'z mohiyatini aslo yo'qotmasligi kerak deb o'ylayman.

[AbuMuslim]

Мавзуни давом этамиз...

Истиқлолга эришиш жараёнидаги миллатнинг тақдири ҳақида баҳс юритадиган бир нечта асарларимиз бор... аммо шу билан кифояланиб қолгандекмиз, гўё... Ҳолбуки, адибларимиз бу мавзуда жуда кўп асарларни халққа тақдим қилиш мумкин-ку...

Совет даврида ҳам кўп адибларимиз бўлган... аммо давр синовидан уларнинг қанча асарлари ўтган экан-а...

Миллий уйғониш давридаги адабиёт бизга яқинроқми ёки совет даврининг адабиётими? Совет адабиётининг ҳам "Ўтган кунлар"га ўхшаш асарлари борми?
Истиқлол адабиётида-чи?

[Alisher Asror]

Мавзуни давом этамиз...


Mening fikrimcha umuminsoniy adabiyot bor, ya`ni davr sinovlaridan o`tgan va o`z qadrini yo`qotmagan. Yana milliy adabiyot bor , u ko`proq shu millat, shu davr , shu zamon uchun aktual.Ikkinchisi ham qandaydir ma`noda kerak.Istiqlol adabiyoti - qaytadan shakillanayotgan milliy adabiyotimizning debochasi.


Совет адабиётининг ҳам "Ўтган кунлар"га ўхшаш асарлари борми?

"O`tkan kunlar", "Mehrobdan chayon" romanlari lirik-tarihiy romanlar deb o`ylayman. Ularning tarihiyligi avvalo asarda 19-asr oxiri, 20-asr boshlaridagi o`zbek aristokratiyasining hayoti , bir-birlari bilan munosabati juda go`zal andozalarda tasvirlangan.1937- yillardagi qatag`ondan so`ng qaytib bunday asarlar yaratish juda mushkil edi, lekin bir necha tarihiy pomanlar yaratilgan-ki ("Me`mor" (Mirmuhsin),"Yulduzli tunlar" (P. Qodirov)... ) ular adabiyotimizning go`zal sahifalari bo`lib qolaveradi.

[Sparc]

Совет адабиётининг ҳам "Ўтган кунлар"га ўхшаш асарлари борми?
Албатта бор, масалан, "Кутлуг кон".

[Muhammad Dovud]

Замон ва макондан ҳоли бўлган адабиётларга мисол келтира оласизми?

Агар маддохлар - шоир, мадхиябозлик - адабиёт бўлганда, замон ва макондан холи бўлган адабиётга мисол бўларди.

[Mobeen]

Истиқлол адабиёти қандай бўлиши керак?

Savolning pafosi: Istiqlol davriga kelib qanday asarlarni yozish kerak? Istiqlolni qanday kuylash kerak? - bo'ladi.

Javob: Yozuvchi davr, tuzum siyosatini emas, insoniylikni, bashariyat hayotini to'g'ri tomonga yo'naltiruvchi narsalarni kuylasa to'g'riroq bo'lardi.

[AbuMuslim]

Javob: Yozuvchi davr, tuzum siyosatini emas, insoniylikni, bashariyat hayotini to'g'ri tomonga yo'naltiruvchi narsalarni kuylasa to'g'riroq bo'lardi.

Жавоб тўғрига ўхшамади, яъни жавобнинг аввалини кейинги қисми рад этибди...

Ёзувчи давр, тузум ва сиёсатни гапирмай туриб, инсонийликни, башарият ҳаётини қандай "тўғри тамон"га йўналтира олади экан? Башарият ҳаётини йўналтирувчи нарса нима бўлиши мумкин?

Кучли асараларда миллат тақдирида рўй бераётган ижобий/салбий жараёнлар акс этилгани албатта топилиши керак...

Солженицинни машхур қилган ГУЛАГ асари бор...

[Mobeen]

Жавоб тўғрига ўхшамади, яъни жавобнинг аввалини кейинги қисми рад этибди...

Тўғри, шундай кўриниб қолибди. Мен фикримни етказа олмабман. Айтмоқчи бўлганим, истиқлол учун атайин одам ўзини мажбурлаб асар ёзиши шарт эмас. Яъни, замонасозлик, ёлғондан маддоҳлик қилиб демоқчи эдим. Тўғри, ҳар бир асар ўз ўрнида замон билан ҳамнафас бўлади, лекин асл асарлар барибир замонга қараб, унга мослаб ёзилмайди. Масалан, "Фарҳод ва Ширин", "Саббаъи сайёр" достонлари бевосита ўша давр, тузум шароитидан келиб чиқиб ёзилган, аммо унда инсонийлик куйланган. Эътибор Сиёсий ва давлат ишларига олқишлар олиб бериш учун ёзилмаган. Ўйлайманки, сиёсат адабиётдан йироқ туриши керак, ўз навбатида адабиёт ҳам эркин бўлиши лозим. Адабиётнинг негизида қисман реал ҳаёт ётиши керак. Ҳозир биз саволни "Истиқлол адабиёти қандай бўлиши керак?" деб қўядиган бўлсак, унда кўпчилик қўлига қалам олиб "Тадбиркорлар ва ишбилармонлар ҳақида" тўқима асарлар ёзишга киришади. Асар қаҳрамони тадбиркор бўлиши ҳам мумкин, инкор этилмайди бу. Аммо асар моҳияти тадбиркорликка чақиришга қаратилмайди демоқчи эдим. Шундай асарлар кўпаяр экан, китобхонлар савияси ҳам шунга яраша бўлади деб ўйлайман.

[Alisher Asror]

Башарият ҳаётини йўналтирувчи нарса нима бўлиши мумкин?

Руҳнинг эркинлиги, ҳиссиётлар устидан подшолик.

[AbuMuslim]

Руҳнинг эркинлиги, ҳиссиётлар устидан подшолик.

"Руҳ эркинлиги"нинг турлари турлича бўлгани боис ва у турлича талқин қилинишига кўра менга у абстракт нарсага ўхшар эди...

[Alisher Asror]

"Руҳ эркинлиги"нинг турлари турлича бўлгани боис ва у турлича талқин қилинишига кўра менга у абстракт нарсага ўхшар эди...

"...турлари турлича бўлгани боис" "...у абстракт нарса" эмас. Шу маънода Корейсларнинг бир фильми "Весна, лето,осень,зима и опять весна" менга ёқди.Балки кўргандирсиз.

[Pfefferminze]

Тўғри, шундай кўриниб қолибди. Мен фикримни етказа олмабман. Айтмоқчи бўлганим, истиқлол учун атайин одам ўзини мажбурлаб асар ёзиши шарт эмас. Яъни, замонасозлик, ёлғондан маддоҳлик қилиб демоқчи эдим. Тўғри, ҳар бир асар ўз ўрнида замон билан ҳамнафас бўлади, лекин асл асарлар барибир замонга қараб, унга мослаб ёзилмайди. Масалан, "Фарҳод ва Ширин", "Сабаъи сайёр" достонлари бевосита ўша давр, тузум шароитидан келиб чиқиб ёзилган, аммо унда инсонийлик куйланган. Эътибор Сиёсий ва давлат ишларига олқишлар олиб бериш учун ёзилмаган. Ўйлайманки, сиёсат адабиётдан йироқ туриши керак, ўз навбатида адабиёт ҳам эркин бўлиши лозим. Адабиётнинг негизида қисман реал ҳаёт ётиши керак. Ҳозир биз саволни "Истиқлол адабиёти қандай бўлиши керак?" деб қўядиган бўлсак, унда кўпчилик қўлига қалам олиб "Тадбиркорлар ва ишбилармонлар ҳақида" тўқима асарлар ёзишга киришади. Асар қаҳрамони тадбиркор бўлиши ҳам мумкин, инкор этилмайди бу. Аммо асар моҳияти тадбиркорликка чақиришга қаратилмайди демоқчи эдим. Шундай асарлар кўпаяр экан, китобхонлар савияси ҳам шунга яраша бўлади деб ўйлайман.


Nahotki, shunday o'ylaydiganlar bor deysiz? Men, shaxsan bu savolni bundan bir necha oy oldin qo'yilganida o'qiganimda , istiqlol adabiyoti-erkin adabiyot bo'lishi kerak deb ichimda aytib quygan edim, chunki istiqlol o'z nomi bilan kelayapti, biz XXI asrda yashapmiz, taraqqiyotda ancha oldinda, fikr doirasi, insonlar qarashi tubdan o'zgargan bir zamonda. Har bir kitobxonning diliga kirib borish qiyin bo'lib borayotgan bir davrda. Bu uchun esa, Siz, to'g'ri ayttingiz, men qo'shilaman shu fikrga, ya'ni real hayotdan olib insonni kashf qilish kerak, insonlar kamchilikkni, o'zlari qilayotgan xatolarni faqat bir yo'l orqali, ya'ni adabiyot-asar orqali tan olishadi, yuzlariga aytsangiz tan olishmaydi aslo. Adabiyotning ham vazifasi shunda deb bilaman, muammoni real hayotdan olib, uni kitobxonga yetkazib berish.

hurmat bilan

Ra'no

[Mobeen]

insonlar kamchilikkni, o'zlari qilayotgan xatolarni faqat bir yo'l orqali, ya'ni adabiyot-asar orqali tan olishadi, yuzlariga aytsangiz tan olishmaydi aslo. Adabiyotning ham vazifasi shunda deb bilaman, muammoni real hayotdan olib, uni kitobxonga yetkazib berish.

Баракалла! Жуда бамаъни гап бўлди.
Ёзувчи ва шоир зоти шунинг учун керак-да. Кўпчилик ижодкорларни мақсади йўқ, ёки мақсади шуҳрат қозониш, эл оғзига тушиш. Лекин аслида худди юқорида айтиб ўтганингиз каби мақсадлари бўлиши керак! Нега адабиёт олами хароб бўляпти, чунки ёзувчиларни халқ олдидаги масъулияти етишмайди. Ким эканини унутиб қўяди. Олдиндан узр, ачинарли бўлса ҳам бу ҳақиқат. Лекин ҳамма ёзувчи шоир шундай йўл тутяпти деб айтолмайман. Минг қилса ҳам фидойи ижодкорларнинг сони камдек. Кўнглига нима келса, ҳамма ёзиб ётибди, ўйлаб кўрмайди, у адабиёт талабига жавоб берадим, йўқми. Унга шоирлик ёки ёзувчилик номи берилса, 4 та одам таниса бўлди. Узр, қизишиб кетдим. мана дардимиз қаерда бизни.

Сизга раҳмат Раънохон!

[Pfefferminze]

Ёзувчи ва шоир зоти шунинг учун керак-да. Кўпчилик ижодкорларни мақсади йўқ, ёки мақсади шуҳрат қозониш, эл оғзига тушиш. Лекин аслида худди юқорида айтиб ўтганингиз каби мақсадлари бўлиши керак! Нега адабиёт олами хароб бўляпти, чунки ёзувчиларни халқ олдидаги масъулияти етишмайди. Ким эканини унутиб қўяди. Олдиндан узр, ачинарли бўлса ҳам бу ҳақиқат. Лекин ҳамма ёзувчи шоир шундай йўл тутяпти деб айтолмайман. Минг қилса ҳам фидойи ижодкорларнинг сони камдек. Кўнглига нима келса, ҳамма ёзиб ётибди, ўйлаб кўрмайди, у адабиёт талабига жавоб берадим, йўқми. Унга шоирлик ёки ёзувчилик номи берилса, 4 та одам таниса бўлди. Узр, қизишиб кетдим. мана дардимиз қаерда бизни.

Сизга раҳмат Раънохон!

Bekorga qizishasiz, qizishmang, demokrat bo'ling! Yozsa yozaverishsiin, ijod qilishsa qilishaverishsin, bari-bir kitobxon o'ziga tegishli narsani topib o'qiydi xoh milliy xoh dunyo adabiyotidan bo'lsin. Yozib-yozib bir kun kelib qalami charxlanar deb duo qilaylik yaxshisi...

Hayot degan katta adabiyot bor. O'shani o'zi ham katta saboq. Ko'p o'qimasa ham iymoni but bo'lsin ekan inson degan bandani.

O'qiydigan odamlarga qaramay qo'yganman. Beamallardan asrasin Xudoyim.

hurmat bilan

Ra'no

[AbuMuslim]

Албатта бор, масалан, "Кутлуг кон".

"Қутлуғ қон" сўнги 20 йил ичида (Мустақиллик йилларида) бир марта бўлса ҳам нашрдан чиқдими?

[AbuMuslim]

Ҳозирги давр адабиёт тақдирида қандай ўзгариш ва янгиликлар учун имконият яратди? Маънавий покланиш жараёнида миллий сўз санъатининг мавқеи нечоғлик? Замонавий адабиёт масалаларини шу йўналишда ўрганмоққа илмий-назарий асослар мавжуд. Негаки, даврнинг чинакам аҳамиятини, қадр-қимматини ҳис этмай туриб, истиқболга тўғри элтувчи вазифаларни аниқ фаҳмлаб бўлмайди, Янги даврнинг тарихий роли адабиёт устидан мафкура ҳукмронлигига чек кўйишдагина эмас.

тўлиқ мақола: http://e-adabiyot.uz/adabiyotshunoslik/tanqidchilik/538-maqola.html

[мафтун]

Совет адабиётининг ҳам "Ўтган кунлар"га ўхшаш асарлари борми? Истиқлол адабиётида-чи?
Уткир Хошимовнинг "Дунёнинг ишлари"ни укиган ИНСОНни шубхасиз онасининг кадрига купрок етадиган булади. бадиий савиясиям бошка асарларидан баландрок. совет даврида ёзилган.
Мурод Мансурнинг "Жудолик диёри" асарини укиган чикарсиз. мен уни энг севимли асарларимдан деб биламан. ва "Уткан кунлар", "Мехробдан чаён"лар билан ёнма ён куяман. ута зарофатли ва чин маънода узбекона рухда ёзилган. (истиклол адабиёти)
каршиликлар йукми?

[мафтун]

Javob: Yozuvchi davr, tuzum siyosatini emas, insoniylikni, bashariyat hayotini to'g'ri tomonga yo'naltiruvchi narsalarni kuylasa to'g'riroq bo'lardi
Адабиёт - бадиий насихат демакдир. Халк огзаки ижоди-адабиётнинг онаси хисобланади, тугрими: Эртаклар эзгуликка, достонлар мардликка, шеър - шижоатга бошлайди(масалан авваллари жангларда бундан жуда фойдаланганлар). Мафкурасиз адабиёт булмайди. акс холда суз уйинига айланиб колади адабиёт. Гап ёзувчиларнинг мафкурани кандай "едира олиш" махоратида. хар кандай адибнинг позиссияси булади. бусиз мумкин эмас. айникса ахборот хуружлари, мафкурафий курашлар авж олган ХХI асрда.

[мафтун]

Дарвоке, укимаганлар булса, Улугбек Хамдамнинг "МУВОЗАНАТ" номли романини тавсия киламан. асарда бугунги кун нафаси уфуриб туради. Анча яхши ёзилган, табиий баъзи узига хос нуксонлариям бор.

[AbuMuslim]

Мафкурасиз адабиёт булмайди.

адабиёт қандайдир мафкуранинг дастагига айланиши керак демоқчимисиз... яъни адабиёт устида қандайдир мафкура ҳукмрон бўлиши шарт эканми? Ёки адабиёт эзгу, абадий қадриятларни халқа етказиш воситасими? : ))

[AbuMuslim]

Истиқлол шеъриятида эътиқод эътирофи

...Ҳаққа беадад шукрки, миллий сўз санъатининг қадим илдизлари афзалликларини очиқ-ойдин эҳтиромлаш кунларига эриштирди. Илми адаб аҳли адабий меросни сунъий ғоялаштиришдан, зўраки тоифалаштиришдан тийилди. «Диний-мистик», «феодал-клерикал» намуналарни ажратиб олиб қоралашдан, «дунёвий»ни саралаб олиб ортиқча оқлашдан тўхтади...

http://e-adabiyot.uz/adabiyotshunoslik/tanqidchilik/540-maqola.html

[мафтун]

адабиёт эзгу, абадий қадриятларни халқа етказиш воситаси
Дархакикат шундай. Мен мафкура сузини кенг маънода кулладим. Фикр, гоя, маънавий максад маъноларида. бирор бир жирканч тузумнинг "тикиштирма" мафкурасини эмас. "Дунёнинг ишлари" киссасида Уткир Хошимов оналарни эъзозлаш мафкурасини олга сурган ва бунга максимум эришган. Бундай мисолни хар кандай асарга нисбатан келтириш мумкин. "Кассандра тамгаси"да Чингиз Айтматов замон ривожлангани билан инсониятнинг онги, маънавияти юксалмаса, фожиага фожиа уланишини, шунингдек, хокимият учун интилаётганлар хар кандай жирканч йулларни куллашга тайёр булиши каби мафкураларни талкин килган.

[AbuMuslim]

Мана, Истиқлол қуёши шоирларимиз боши узра соя солган мафкуравий таъқиб ва тазйиқларни тумандай тарқатиб юборди. Энди қалбга туғён солган эҳтиросларни, нурли ҳис-ҳаяжонларни, эътиқоду имонни бемалол эътироф этиш имкони туғилди. Бироқ ижодкорларда ана шундай шароитда ҳам бир қадар журъатсизлик кўзга ташланаётгандай. Хўш, бу журъатсизликнинг боиси нимада, лоқайдликнинг сабаби қаёқда? Сўз эркинлигига эришилган бир замонда баралла куйламасак, кўнгилдаги эҳтирому тазарруларни, севинчу аламларни ошкора айтмасак, қачон айтамиз?

манба: Шеъриятда ширкнинг шарпаси (http://e-adabiyot.uz/adabiyotshunoslik/tanqidchilik/542-sheriyatdagi-shirk.html)

[AbuMuslim]

Даврлар ҳам худди одамларга ўхшайди: ҳар бирининг ўз табиати, хусусиятлари мавжуд. Айримларининг бағри Ойбекнинг қалбидек кенг, дарё, айримларининг эса Қаҳҳорнинг ёзиш услубидек сиқиқ ва асабий...

Улуғбек Ҳамдамнинг "Истиқлол даври Ўзбек шеъриятининг асосий тамойиллари" мақоласини тўлиқ ўқиш: http://e-adabiyot.uz/adabiyotshunoslik/574-maqola.html

[AbuMuslim]

Жамият маънавий покланишида миллий адабиётнинг ўрни

Маълумки, жамиятларнинг маънавий янгиланиши жараёнида адабиётнинг аҳамияти катта. Шу маънода ҳозирги замон ўзбек адабиётининг энг ечимталаб муаммоларига алоҳида эътибор қаратмоқ мақсадга мувофиқдир. Миллий сўз санъати қандай қолип, андоза ва қоидалардан қутулмоғи керак эди? Истиқлол йилларида у бундай покланиш муддаосига қанчалик даражада эришди? Айни йўналишда унинг яна қандай долзарб вазифалари мавжуд? Ҳеч кимга сир эмаски, адабиётимиз собиқ тузум шароитида бошқа ватандош миллий адабиётлар сингари маълум ютуқлар қаторида кўп ютқизиқларни ҳам ўз бошидан кечирди. Айниқса, 30-йиллардан бошлаб расмий, сиёсий тус олган «социалистик реализм» ижодий методи адабиёт фаолиятини қатъий белгиланган қоидаларга бўйсундириб қўйди. Сиртдан қараганда, бу йўл-йўриқ ижодкорнинг эркини чеклаб ва бўғиб қўймайдигандек кўринади. Аммо унинг қоидалари моҳияти умуминсоний қадриятларга, ижоднинг табиий қонуниятларига бир қадар зид эди. Номи англатиб турганидек, социалистик реализм ҳаётни инъикос этиш санъатининг «социалистик» кўринишинигина тан олди. Турмушни ҳамма вақт инқилобий тараққиётда, социалистик идеалларнинг ғолиблиги негизида кўрсатишни вазифа қилиб қўйди. Бошқача ижтимоий-сиёсий тузумдаги мамлакатлар йўлини, жумладан, улар маданияти ва санъати намуналарини кўпинча холис эътироф этмади.
Оқибатда қатор беш йилликлар мобайнида адабиёт зуғумкор мафкуранинг дастагига айланиб қолди. Узоқ вақт ўзининг асл илдизларидан, усул-услубларидан йироқлашиб, шўро давлатининг адабиёти сифатида ривожланди. У ўз қадимидан, хусусан, ўзининг маданий-маърифий тарихидаги анъаналардан анча узилиб ижод қилди.

http://e-adabiyot.uz/adabiyotshunoslik/577-maqola.html

[Nigora Umarova]

“ЁПИҒЛИҚ ҚОЗОН” ҚАНДАЙ ОЧИЛАДИ?

Филология фанлари номзоди, адабиётшунос Зуҳриддин Исомиддинов билан журналист Алишер Назар қилган суҳбат

– Зуҳриддин ака, суҳбатимиз аввалида шуни эҳтиром билан айтиб қўяй: Сизнинг матбуотдаги ҳар бир чиқишингизни катта қизиқиш билан кутиб олувчи мухлисларингиздан бириман. Айниқса, маънавият, тил ва адабиётшуносликка оид қатор мақолаларингиз катта таассурот қолдирган. Сўнгги пайтларда эса маърифий мавзуда ҳам анча-мунча мақолалар эълон қилдингиз. Рости, сиз билан суҳбат уюштиришга ана шундай мақолаларингиздан бири туртки бўлди. Гап “Шарқ юлдузи” журналининг 2011 йил 1-сонида чоп этилган “Тарих унутмайди...” сарлавҳали мақолангиз ҳақида. Келинг, гапни ушбу мақола якунидаги мулоҳазалардан бошлаймиз. Сиз савол қўйибсиз: “...ўтмишдаги ҳамма нарса “ёпиғлиқ қозон” бўлиб қолаверса ёхуд ўзимиз билиттифоқ ёпиб қўя қолсак, унда қачон, нимадан ибрат оламиз?”
Дарҳақиқат, “ёпиғлиқ қозон”нинг очилгани яхши. Аммо айтинг-чи, сизнингча, бу “қозон”ларни очишда бирламчи таянч манба нима бўлиши керак?
– Мен ҳамма нарсани бироз таҳлил этиб, кейин қабул қилишни ёқтираман. Ҳатто аксиомаларни ҳам. Назаримда, сўзсиз равишда маъқул топилаверишдан аксиомаларнинг ўзи ҳам зиён кўрадигандек. Мана масалан, “ҳақиқат эгилади, аммо синмайди” деган мақолни олиб қаранг. Ҳикматга бой, албатта. Аммо эгиладиган ҳақиқат... ҳақиқатми? Мен учун тескариси тўғрироқдай: ҳақиқат синади, аммо эгилмайди. Уни синдиришади.
Ёки “андишанинг отини қўрқоқ қўйма” деган мақол. Мен қўрқмайман, андиша қиляпман, холос, дегани бу. Аммо андишани йиғиштириб қўйиб айтадиган бўлсак, айнан қўрқоқ одам “серандиша” бўлишини ким билмайди?
Биз андишали одамлармиз.
Адабиётимиз тарихидаги оқ доғларга ҳам, қора доғларга ҳам тегиб кетишдан жуда эҳтиётланамиз, ҳар бир адибнинг ҳаётига, ижодига оид маълумотларни борича эмас, ўзимизбоп қилиб силлиқлаб, “ёқимтой” равишда тақдим этишга ўрганганмиз (бу бизга ўтмиш адибларни “демократ ижодкорлар” ва “феодал-клерикал адабиёт вакиллари”га ажратиш давридан; бир гуруҳни оқлаш учун уларнинг “диний-мистик” асарлари ҳам борлигини яшириш, иккинчи тоифага қўшиб қўйилган адибларни қоралаш учун эса, уларнинг, айтайлик, маърифатга чорлаган асарлари борлигини яшириш давридан мерос бўлиб қолди). Шунинг учунмикин, давраларда баъзи шоир-ёзувчилар ёки уларнинг асарлари ҳақида дарслик ва монографиялардагидан бошқачароқ фикр-мулоҳазалар ҳам эшитилиб қолади. Биз ҳар бир ўқувчининг шахсий фикри, ўзига хос қарашлари шаклланишига эришишимиз керак. Айниқса, адабиёт борасида. Чунки шахсий фикрга, эстетик қарашларга эга бўлишни адабиёт табиатининг ўзи тақозо этади, шунинг учун яратилади.
Ўтмишни ҳар қайси замон ўзига мослаб талқин этади. Бу бор гап, ундан қочиб бўлмайди. Аммо ана шу “ўзига мослаш” жараёнида лоақал факт ва далилларни яшириб кетмасдан, ўртага ташлаб, холисроқ таҳлил этишга уринсак, шўро адабиётшунослигидан қолган тамойилпарастлик (теденциозлик) ҳам бартараф бўлармиди дейман. Ана шунда “ёпиғлиқ қозоннинг қопқоғи” бироз очилар эди.

[Nigora Umarova]

Алишер Назар: — Адабиёт масаласида ҳар бир ўқувчининг ўз шахсий фикрини шакллантириш ва ўтмишни “ўзига мослаштириш” жараёнида тадқиқотчининг холис таҳлили айтиб ўтганингиздек ниҳоятда долзарб масала. Лекин биз бу масалага қай даражада эътибор беряпмиз? Бугун янги тарих, янгича қарашлар шаклланаётган бир даврда ўтмиш ва келажак олдидаги масъулиятимизни тўғри англай оляпмизми? Шундоқ ҳам қаттол замонлар ойболтасида каллаклаб ташланган тарихимизни, буюк аждодларимизнинг маънавий меросларини тўғри талқин этоляпмизми? Минг афсуски, бу саволларнинг жавоби ҳақида ўйлаганингда кўнглингда бироз оғриқлар пайдо бўлади.
Зуҳриддин ака, узоққа бормайлик, суҳбатимиз аввалида номини эслатиб ўтганим: “Тарих унутмайди...” мақолангизни олайлик. Ушбу мақолада маълум бир манбаларга асосланиб, Бобораҳим Машрабнинг ўлимига Сўфи Оллоёр ва Оллоёрга ўхшаш жоҳил, мутаассиб диндорлар сабабчи бўлган, деб хулоса чиқарилган. Иқтибос келтираман: “…Машраб ва унинг муридларини айнан Сўфи Оллоёр куфрда айблаган эди. Машрабни кофир деб эълон қилиш, яъни, уни маҳв этишга ҳукм аслида Қабодиёнда чиқарилган эди”.
Бу фикрларнинг исботи учун Сўфи Оллоёр билан Машрабнинг Қободиёнда учрашгани ва улар ўртасида бўлиб ўтган қисқагина мулоқот далил сифатида келтирилган. Таъкидланадики, Сўфи Оллоёр Қабодиёнда мезбон мақомида бўлатуриб, Машрабнинг олдига ўзи бормай муридларини жўнатиши ва ўз ҳўжрасида Машрабни “Эй, девонаи Машраб”, деб кутиб олиши назарингизда Машрабга ҳурматсизлик бўлиб туйилган. Айниқса, Сўфи Оллоёрнинг “Маслакул-муттақин” асарида келтирилган: “Яна бир тоифалар лавандлик (ишёқмаслик) бирла ишлар қилурлар, отларин “девона” қўйуб, ўзларини мастлардек қилурлар”, деган фикрлари айнан Машрабга нисбатан айтилганини ёзасиз. “Сўфи Оллоёрга замондош, отини “девона” қўйган... одам ким бўлиши мумкин эди? Бундай одам биргина Бобораҳим Машраб эди”.
Назаримда, у пайтларда ҳар бир шаҳар ва вилоятларда ўнлаб қаландархоналар, юзлаб “девона”лар бор эди. Бугун ҳам, ҳа, айнан бизнинг замонамизда ҳам ўзларини “девона”лар деб атайдиган тоифалар бор. Булар ҳақида ўтган йилларда республика матбуотида нордонгина бир-икки мақола ҳам эълон қилинди.
Зуҳриддин ака, мен тарихчи эмасман, аммо Бобораҳим Машраб ҳаёти ва ижодини мукаммал баён қилиб берадиган тарихий манба ҳозирча мавжудлигига шубҳам бор. Бугунги ўқувчи ҳатто Машрабнинг қачон туғилганини ҳам аниқ билмайди. Олимлар бир илмий давра суҳбатида бундан кейин “Машраб 1640 йилда Наманганда туғилган” деймиз, деб ўзаро келишиб олишган, холос. Машрабнинг ўнга яқин “туғилган йили” бор. Неча ёшда вафот этгани ҳам баҳс-мунозарали. Сўфи Оллоёр билан неча марта учрашгани ва бу зотлар ўртасидаги мулоқот хусусида ҳам аниқ далиллар йўқ. Сиз манба сифатида келтираётган Исҳоқ Боғистонийнинг “Тазкираи қаландарон” тарзкирасига эса етук машрабшунос олимларнинг ҳеч бири манба сифатида қарамаганлар. Илмий тадқиқотчи Абдулла Жаббор “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасининг 2010 йил, 27 май сонида айнан шу тазкира ҳақида фикр билдириб: “Машрабшунос Муҳсин Зокиров “кашф” этган тазкирачи Исҳоқ Боғистонийнинг Шоҳ Машраб ҳақидаги хотиралари ва унинг “Тазкираи қаландарон” асари илмий истеъмолга яроқсизлиги исботлаб берилди”, деб ёзади. Шарқшунослик институти илмий ходими Абдусаттор Жуманазар айнан шу газетанинг 2010 йил 22 октябрь сонидаги “Матн ва... бутун саволга яримта жавоб” сарлавҳали мақоласида “Тазкираи қаландарон” асаридан манба сифатида фойдаланиб бўлмаслигини, асардаги воқеалар кетма-кетлиги ва матн тузилиши мутлақо талабга жавоб бермаслигини баён қилади.
Мақолада яна бир манба сифатида “Қиссаи Машраб” келтирилган. Не ажабки, бутун умрини машрабшуносликка бағишлаётган олимлар ҳам бу қиссанинг неча хил варианти борлигини аниқ билишмас экан. Бу китобда Машраб вафотидан ўн йиллар кейин битилган айрим ғазаллар ҳам Машрабники бўлиб кетган экан.
Энди, Сўфи Оллоёр масаласига келсак, ўзбек адабиёти тарихида уч тилда баб-баравар ижод қилган зот борми? Агар бўлса бу Сўфи Оллоёр ҳазратларидир. Унинг ўзида фиқҳий, ақида ва одоб-ахлоқ масалаларини жамлаган “Маслакул-муттақин” асари қадимдан мадрасаларда дарслик сифатида ўқитиб келинган. Бу ўн икки минг байтдан иборат муҳташам бир асар. Ҳазрат асарларининг деярли барчасини назмий тарзда инкишоф этган. Шунча илмий салоҳиятга эга бўлган зот Машраб ғазалларининг моҳиятини англамаслигига негадир ишониш қийин. Қолаверса, Сўфи Оллоёр ҳам ҳол аҳли эди. Машрабнинг жунун ҳолатини ҳис этолмаслиги мумкин эмасдек туйилади менга.
Умуман олганда, тарихий воқеалар, айниқса, тарихий шахслар ҳақида ёзганимизда шахсий хулоса чиқаришга, “менимча” деб гап бошлашга шошилмаслигимиз керакми дейман-да.
Мана бир мисол: Ҳазрат Алишер Навоий “Сабъаи сайёр” достонининг Х бобини Ҳусайн Бойқаронинг хотинларидан бири Хадичабегимга бағишлаган. Ҳазрат ёзадилар:

Ҳам Сулаймони аҳдға ҳамдам,
Ҳамдаму ҳамнишину мунис ҳам.

Чун Сулаймонға ёр эрур не ажаб,
Анга Билқиси соний ўлса лақаб.

Бу ўринда Сулаймони аҳд деганда шоҳ Ҳусайн Бойқаро назарда тутилган. Билқиси соний, яъни иккинчи Билқис эса Хадичабегимдир. Сиз яхши биласиз, Билқис Сулаймон пайғамбарнинг суюкли хотини бўлган. Навоий ҳазратлари Хадичабегимни «Билқиси соний» деб атамоқда. Бу кичгина рутба эмас. Бундан ташқари, бу аёлнинг «маҳди ульё» (олий йўлбошчи), «исматут-дунё» (дунё покизаси) сингари унвонлари ҳам бўлган.
Хўп, энди ўрта асрлар тарихига оид муҳим меъмуар асар, тарихий манба ҳисобланмиш “Бобурнома” асарини варақлаймиз. Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳазратлари Хадичабегим ҳақида шундай сўзларни битади: “Ўзини оқила тутар, лекин беақл ва вайсақи хотин эди”. Бундан ташқари, Ҳусайн Бойқаро салтанатидаги ҳамма фожеаларнинг бош сабабчиси қилиб Хадичабегимни кўрсатади.
Айтинг-чи, бу гапларнинг қайси бирига ишонамиз? Икки буюк зот бир киши ҳақида мутлақо бир-бирига тескари фикр айтмоқдалар...

[Nigora Umarova]

Зуҳриддин Исомиддинов: Саволингизнинг ҳажми унинг залворига яраша бўлди, балли. Матбуот майдонидаги мулоқот шундай очиқ-ёруғ, дангал бўлгани дуруст. Тўйхона бўсағасида меҳмон кутаётган одамлардай табассумлар алмашиб, ияк сийпалаб, ўзаро таъзим-тавозе қила берсак... унинг кимга кераги бор?
Эсдан чиқмаслиги учун Хадичабегим ҳақидаги охирги саволингиздан бошлайлик. Ҳа, Навоий уни “Билқиси соний” деб атаган. Бунинг устига, сиз айтгандай, “маҳди улё”, “исматут дунё” деган унвонлари ҳам бўлган (ўша замоннинг орден-медаллари!).
Сиз “бу икки буюк зот бир киши ҳақида мутлақо бир-бирига тескари фикр айтмоқдалар”, деяпсиз. Менимча эса, ҳар иккови битта гапни икки хил шаклда айтишган. Келинг, Навоийнинг ҳам, Бобурнинг ҳам у ҳақдаги фикрлардан бир лаҳза кўз юмиб, тарихга мурожаат қилайлик. Бу аёл ўз макру ҳийлалари билан Хуросон мамлакатида катта мавқе қозонгани, аммо оқила хотинларга хос бўлмаган турли қилмишлари – рофизий бўлгани (шиа мазҳабига ўтиб, уни тарғиб қилгани), саройдаги фитначи аъёнлар билан тил бириктириб, подшоҳ ўғилларини бир-бирига гиж-гижлагани, оқибат – Ҳусайн Бойқаро ўғлига қарши жанг очиб, ака-укалар бир-бирига уруш бошлагани маълум. Айнан шу аёл шоҳнинг бадмастлигидан фойдаланиб, унинг суюкли невараси Мўмин Мирзони қатл қилиш тўғрисидаги фармонга имзо чектирганини эсланг. Хадичабегим Ҳусайн Бойқаро салтанатига раҳна солгани равшан.
Албатта, Навоий ўша даврда буни очиқ айта олмас эди. Аммо менимча, Навоийнинг мақтовини мадҳ деб тушунмаслик керак: шоир ишора усулини қўллаб, Ҳусайн Бойқарони Сулаймонга менгзаган. Сулаймоннинг эса бир ожизлиги бор эди – жаҳонда энг улуғ подшоҳ бўлса-да, айрим хотинларининг (70 ё 90 хотини бўлган) сўзини икки қила олган эмас, уларнинг хато даъватларига кўнган. Демак, Навоийнинг бу “мақтов”и – коса тагида нимкоса бор, деганга ўхшайди. Яна тўғрироғи, шоҳкоса. Боз, Ҳусайн Бойқарони мадҳ этиб ёзган байтларига қараб Навоий Бойқаро ҳақида шундай юксак фикрда бўлган экан, деб тушуниш ҳам бирёқламалик бўлур эди. Навоий подшоҳни ўшандай б ў л и ш г а ундаган. Филжумла, Хадичабегим таърифидаги мисралардан ҳам шундай истакни уқиш мумкин. Яъни, “Билқиси соний” подшоҳга зимдан ёв эмас, балки “ҳамдам, ҳамнишин, мунис” бўлиши кераклиги... Яна бир гап. Сулаймон нима сабабдан йиқилгани ёдингиздадир? У таяниб турган ҳассани қурт емирган экан. Бу ҳассани, бу қуртни ҳам рамзий талқин қилиб кўрайлик...
“Бобурнома” эса реалистик асар. Бобур унда барча гапини ошкор баён этган, шахсларга нафақат реал, ҳатто рационал нуқтаи назардан баҳо берган. Шу маънода, агар бу рамзу ишоратларга эътибор қилмай, саволни яланг тушунсак, унда жавоб ҳам яланг бўлади: Бобурга ишонамиз.
Машраб билан Сўфи Оллоёр ўртасидаги мунозарага келсак, уни мен ўйлаб топмаганман, китобларда битилган. Сиз баъзи олимлар Машраб ҳаётини баён қилувчи бу китобларни у ёки бу иллатига кўра инкор қилишган, деб айтяпсиз. Балки уларнинг эътирозларида ҳам жон бордир. Аммо шу ўринда америкалик ёзувчи O’Ҳенрининг бир ҳикояси ёдга келади: кечки пайт кўкка тикилиб ўтирган бир қиз “Вой, ана Вилли Жексон юлдузи!” дейди ҳаяжон билан. Бошқа қўшни аёл “Вой тавба, ахир у фалон туркумнинг альфа юлдузи-ку!” деб қизни масхара қилади. Бир қўшни эркак эса хаёлчан қизнинг ёнини олади: “Ўша сиз айтган мунажжимлар қайси юлдузга қанақа ном қўйишган бўлса, бу – уларнинг иши. Аммо бу хонимнинг бирон юлдузга ном қўйишга ҳаққи ҳам уларникидан асло кам эмас!”
Машрабни кўрган, у билан бирга юрган замондош одамлар битган китоблар қай бир сабаб билан чиқитга чиқар эмиш-да, “Мабдаи нур” у Машрабникими, бу Машрабникими” деган биргина саволга ўнлаб мақолалар ёзиб ҳамкасбдошига маъқуллата олмай, талашишаётган домлаларнинг сўзи мўътабар бўлар эмиш. Тўғри, “Тазкираи қаландарон” ҳам, “Қиссаи Машраб” ҳам фундаментал тадқиқот эмас, халқ йўлида битилган асарлар, уларда илмий изчиллик эмас, Машрабга муҳаббат руҳи етакчилик қилади. Аммо Машраб билан Сўфи Оллоёр ўртасидаги мунозара баёни ҳар икки китобда бир хил эканига эътибор беринг-а. Шунинг ўзиёқ ўша муноқаша реал равишда кечганини, баҳс мавзуи айнан нималиги, бу икки улуғ инсоннинг дунёқарашида катта тафовут бўлгани тўғри ёритилганини кўрсатмайдими? Сиз Сўфи Оллоёр ўзбек адабиёти тарихида уч тилда баб-баравар ижод қилган зот-ку, деб айяпсиз. Менимча, бунинг айни масалага дахли йўқ. Уч тилда ёзганми, тўрт тилда ёзганми...
Сўфи Оллоёрга ҳам, Машрабга ҳам ҳурматим қанча эканини ўзим биламан, бари дилимда, аммо ҳар жумлада “ҳазрат фалончи” деявермайман. Биласизми, бизда ғалати бир иллат бор: ўтмишдаги бирон олимни, шоир ёки уламони, подшоҳ ё саркардани бир қораласак, қора ер билан битта қиламиз, аммо замон бир айланса, ўша шахсни шунчалар кўкка кўтарамизки, қуёшдан ҳам тепароққа чиқиб кетади. Шунинг нима кераги бор? Ахир, ҳар бир одам –банда, бандаи ожиз. Инсоний улуғлик, инсоний фожиалар кимда бўлмайди...
Сўфи Оллоёр ҳаётда ўта сезгир одам бўлган кўринади. У Машраб билан учрашишни истамаган, чунки оқибати қанақа бўлишини пайқаган. Ахир ўзингиз ўйланг: қанча подшоҳу беклар пойипатак бўлиб, бир назарига илҳақ турган Машрабдай одам излаб, Каттақўрғонга икки сафар борса, изини ҳам кўрсатмай (“Топмасак Сўфи изин Каттақўрғона юруб...”), ахийри Қабодиёнда ноилож рўбарў келса? Ё, Машрабнинг ўша қишлоқда битган ғазали ҳам ғалатми? Эътибор беринг – Машрабдан бошқа ким шундай ғазал ёзади? Бу ғазалда Сўфи Оллоёр диний етакчи бўлган Қабодиёнда кимда-ким сал тик қараб, нега зулм бунча ошди, дея савол берса, у ўша ондаёқ “кофир” деб эълон қилиниши кўрсатилган.
Энди асосий саволингизга келайлик. Боя айтганингиздек, мен Сўфи Оллоёрнинг “Маслакул муттақин” асаридаги бир парчани келтирганман: “Яна бир тоифалар лавандлик (ишёқмаслик) бирла ишлар қилурлар, отларин “девона” қўйуб, ўзларини мастлардек қилурлар. Шариат бирла парволари бўлмас. Ва яна айтурларки: “Бизлар ошиқдурмиз, бизларга намоз ва рўза даркор эмас”. Аларнинг улфати Шайтондур. Бу сўзларга бовар қилиб, андоғ гумроҳға эътиқод қилса, ул Худони душманидур. На учунким, улар Худони оятига мункирдур. Ҳар киши оятга мункир бўлса, бешак кофир бўлур”
Ва давомида, “Сўфи Оллоёрга замондош, отини “девона” қўйган, ўзини ошиқ деб атаган, Сўфи Оллоёрнинг қаҳрини қўзғаб, унингча, “шариат бирла парвоси бўлмаган” одам ким бўлиши мумкин эди? Шубҳа йўқки, у... Бобораҳим Машраб эди” деб ёзганман. Демак, менинг талқинимда Сўфи Оллоёр Машрабни куфрда айблаяпти.

[Nigora Umarova]

Зуҳриддин Исомиддинов: Сиз “Назаримда, у пайтларда ҳар бир шаҳар ва вилоятларда ўнлаб қаландархоналар, юзлаб “девона”лар бор эди”, деб эътироз билдиряпсиз. Қаландархоналарда девоналар эмас, қаландарлар бўлади. Борингки, шу фикр тўғри деб топилиб, қаландархоналар девоналар билан гавжум бўлса, унда Сўфи Оллоёр юзлаб-минглаб “девона”ларни кофирга чиқариб юборган бўлади-ку? Йўқ, девона лақабини олганлар саноқли бўлган. Чунки “девона” – жинни дегани. Қаландарлар, зоҳидлар, сўфийлар... ҳеч сабабсиз “девона” аталишига рози бўлмайди. Шундай экан, Сўфини иккимиздан қай биримиз кўпроқ ҳимоя қиляпмиз ўзи?
Бу масалада яна бир гап. Шўро адабий сиёсатида синфий душман топиш тамойили кучли эди. Асарларда бой ила хизматчилар, прогрессив кучлар билан қорагуруҳчилар бир-бирига қарши курашмаса бўлмас эди. Ҳозир бунга барҳам берилди. Энди бўлиб ўтмиш ҳодисотларни имкон борича реал ёритишга, сунъий конфликтлар тўқиб чиқармасликка ҳаракат қиляпмиз. Ҳатто, ҳаётда ростдан бўлиб ўтган кескинликларни ҳам бироз юмшатиб, силлиқлаб кўрсатишга мойил бўлиб қолдик. Янги асарларда кўп бойлар узоқни кўзловчи, савобталаб, сахий одам қилиб кўрсатилади, камбағал эса ўзининг ялқовлиги, ишёқмаслиги туфайли йўқсил, холос. Тарихий шахслар, шоиру адиблар орасидаги қарама-қаршиликлар-ку, тамом паторат топиб кетди. Гўё, ҳеч қанақа ихтилоф бўлмаган, ғирт идиллия!
Аммо... бу ҳам бирёқламалик эмасми? Одам боласи борки, курашади, шу аснода ўзига яраша дўст-душман орттиради ахир. Жамият ҳаёти ҳам, унинг инъикоси бўлган адабиёт ҳаёти ҳам қарама-қаршиликларга тўла. “Йўқ жаҳон мулкида биздек ожизу бечора халқ” деб фарёд қилган маърифатпарвар Аваз Ўтар ўғли ҳам ҳақ, уни жиннига чиқариб, кишанлашга фатво берганлар ҳам маъқул бўлаверса... Мана, Муқимийнинг бу байтларига қаранг:

...Халлоқ бандапарвар, қўй, қилма ваҳми маҳшар,
Ўйнайлик, кулайлик, омон бўлайлик.

Жўш урса баҳри раҳмат, журминг тамоми туҳмат,
Ўйнайлик кулайлик, омон бўлайлик.

Оллоҳ берган неъматларга шукрона қилишга, ундан завқланишга чорлаган бу ҳаётсевар ғазалга қарши Мўҳйи наъра тортганини биларсиз:

...Ин сифлаҳои шумки, онон миёни халқ
Пайдо шуданд, пардаи имон ҳамедаранд.

“Ўйнойлику кулойлику” гўён миёни халқ,
Ҳукми худою, амри паямбар намебаранд.

Ин чанд сифлаҳои чапан номи шоири,
Бар хеш додаанду ҳаме уммии харанд.
(...Бу шум, ярамас одамлар халқ орасида пайдо бўлиб, ҳамманинг имон пардасини йиртадилар; Халқ ўртасида “Ўйнайлик, кулайлик” дейдилару одамларга худонинг ҳукмини пайғамбарнинг амрини етказмайдилар; Бу ярамас, безори одамлар ўзларини шоир деб аташса ҳам, аслида саводсиз эшакдирлар)

Қаранг, фикру ғоялар ўртасидаги кураш адабиёт майдонида ҳамиша бўлиб келган экан. Аммо... шу билан бирга... ғалати бир муштараклик ҳам борлигини сезяпсизми?

[Nigora Umarova]

Алишер Назар: Дунё машҳурларидан бири лутф этади: “Эҳтимол мен сизнинг фикрингизга қўшилмасман, аммо шу фикрни айтиш имконияти учун жонимни беришга тайёрман”. Шундай экан, бу масалалар борасида фикр билдириш имкониятни муҳтарам журналхонларга ҳам берсак...
Аммо жавобингиздаги баъзи ўринларга бироз тўхталиб ўтмасам қийналиб кетаман. Аввало, шуни айтишим керакки, “девона” сўзининг луғавий маъноси дунёвий истилоҳда “телба”, “ақлсиз” деган маъноларни билдиради. Диний-маърифий маънода Аллоҳнинг васлига шошилган, зикру самога берилган, сўфий кишига айтилади. Сўфи Оллоёр “Маслакул муттақин” асарида “бир киши” ҳақида эмас, “тоифалар” ҳақида ёзяпти. Бир киши эса “тоифалар” бўлолмайди.
Сулаймон пайғамбар ҳақидаги фикрлар эса мени бутунлай карахт қилиб қўйди. Билмадим, эҳтимол қўлингизда Сиз ишонган манбалар бордир. Бироқ бу борадаги ҳақиқат шуки, Сулаймон алайҳиссалом Қуръони каримда номи зикр этилган пайғамбарлардан биридир. Қуръони каримнинг “Намл”, яъни, “чумоли” деб номланган сурасида Сулаймон (а.с.) ва Билқис қиссасини яратган зотнинг Ўзи батафсил баён этиб берган. Қолаверса, пайғамбарлар ўз даврининг ва ўз қавмининг пешволари бўлишган. Бу ҳақда ҳам оятлар бор. Мана шу оятлардан келиб чиқиб, машҳур ҳанафий уламоларидан бири Мақсудхўжа ибн Мансурхўжа ақидага доир “Махзанул мақсуд” рисоласида ёзадики: “Ул пайғамбарларни ҳақларида бизларга билмоғимиз вожиб бўлган сифатлар бешдур: 1. Сидқ. 2. Омонат. 3. Таблиғ. 4. Исмат. 5. фатонат. Яъни, жами пайғамбарлар сўзларида рост гапиргувчи, омонатдор — хиёнат қилмайдиган, катта ва кичик гуноҳлардан пок ва узоқ, ҳамма одамлардан ақллик бўлгувчидир”.
“Сулаймон... улуғ подшоҳ бўлгани ҳолда, хотинларининг сўзини икки қила олган эмас, уларнинг хато даъватларига кўнган”. Бу гапга қўшилиб бўлмайди. Оллоҳ Ўзи танлаб олган пайғамбарининг ботил эътиқодга эргашиб кетишини ирода этмайди. Пайғамбар бўлатуриб кимгадир эргашиш, тағин хато даъватга... Бу оддий инсоний мантиққа ҳам зид. Бу масалаларда эҳтиёт бўлишимиз керак.
Зуҳриддин ака, бу гаплардан кейин мен сиздан эътиқод хусусида сўрамоқчи эдим. Назаримда, ҳар бир инсоннинг тақдири унинг эътиқодига мувофиқ бўлганидек, ҳар бир жамиятнинг равнақи ҳам амал қилинаётган эътиқодига бориб тақалади. Ўтмишда қачон мусибатга дучор бўлган бўлсак, эътиқод сусайган, маърифат кўтарилган замонларда бўлдик. Қачонлардир дунё аҳлининг пешвосига айланган бўлсак, тўғри эътиқодни, яъни тавҳидни мустаҳкам ушлаган даврларда бўлдик. Бугун дину маърифатимиз, қадриятларимиз ўзимизга қайтди. Эндиги масала бу бебаҳо хазинани очиш, ўқиш ва тўғри уқишдир. Ана шу жараён жамиятимизда қандай кечяпти? Ва айнан мана шу жараёнда адабиётнинг ўрнини қандай баҳолаш мумкин?

[Nigora Umarova]

Зуҳриддин Исомиддинов: Гапни сизнинг эътирозларингизга жавобдан бошласам. Аввало, сиз айтган “Оллоҳнинг васлига шошилган, зикру самога берилган сўфий кишилар” девона эмас, ошиқ, қаландар, сўфий дейилган. Девона лақабини уҳдага олиш учун эса солик машрабмисол бўлиши керак. Тўғри, шеъриятда “ишқингда девона бўлдим” каби мисралар учрайди, аммо бу “ҳажринг ўтиға парвона бўлдим” дегандай лоф. Билқис масаласини эса кенгроқ тушунайлик. У Сулаймоннинг бош хотини, Хадичабегим эса Бойқаронинг. Шунинг учун Навоий Билқис отини тилга олади. Аммо Сулаймонни бошқа бир хотини Кўна йўлдан уришга урингани бор гап: у уйига ҳайкал-санам қўйиб унга сиғинган, санамга қурбонлик қилган ва ҳатто Сулаймон бунга рухсат ҳам берган. Ўшанда Сулаймоннинг вазири Осаф ибн Бурқиё унга дашном учун номини хутбага қўшиб ўқимайди. Сўнг Жаброил Сулаймонга ваҳий келтиради: “... Тақи ёрлиғ бўлди: Тўрт хато иш қилдинг сандин кечурдим. Аввал: Кўнани исломга киюрмайин олдинг. Икинчи: Кофира тиши (аёл)ни никоҳ қилдинг. Учунчи: Анинг учун бут йўндурдинг. Тўртунчи: Чугуркани қурбонлиқ бердинг. Қамуғни билди эрса, Сулаймон узр қўлуб саждага борди...” (Қисаси Рабғўзий, 2-китоб, Т., 1991, 45-бет). Албатта, бу борада ихтилофлар кўп, лекин пайғамбарлар адашмаган, дейиш тўғри бўлмаса керак. Мусо ва Хизр воқеаларини эсланг. Зеро ҳар бир пайғамбар – аввал одам, сўнг расулуллоҳ (абдуҳу варасулуҳу). Беайб – парвардигор...

Энди саволингизга келсак, ҳа, эътиқоднинг сусайиши (ёки унга йўл берилмаслиги) таназзулга олиб келади. Шу билан бирга, жамиятдаги тубанлашиш ҳам одамларнинг имон-эътиқодига ҳам оздир-кўпдир путур етади. Бу қоида, маълум маънода, умумий “теорема”, жамият ҳаётига тегишли. Уни бирон конкрет шахсга татбиқ қилиш, бу одамнинг имони кучли, шунинг учун толеи ҳам баланд, анов кишининг эътиқоди суст, шу сабабли ҳаётда ҳам бахтсиз деб бўлмас-ов.
Диёнатимиз, маърифат ва маънавий қадриятларимиз қопқасини янада кенгроқ очиб, ундан баҳраманд бўлиш масаласига келсак, бу ҳақда гап кўп. Гап кўп. Менимча, бу хазина бойликларидан тасарруф этиш истиқболимизни таъмин этишнинг бир жиҳати, холос. Энг илғор илм-фан, техника ва технология ютуқларини нафақат эгаллаш, балки уни ривожлантиришда ҳам бошқа халқлардан ортда қолмаслигимиз лозим. Мана шу ерда дилемма ҳосил бўлади: ҳадеб ўтмишимизни тараннум этиб, шу билан қаноатлансак – миллий маҳдудликка, қолоқликка юз тутамиз ва аксинча, глобаллашишга маҳлиё бўлиб, ўзимизни унинг ихтиёрига ташлаб қўйсак, тез орада ўзлигимизни йўқотамиз. Тараққиётнинг катта карвонига етиб юра олмай, йўл четида ўтаётганларга қўл қовуштириб туришни ҳам, глобаллашиш деган офатнинг домига тортилиб, унинг “қора туйнуги”га ютилиб кетишни ҳам истамаймиз. Ўрта, мўътадил йўлдан оғишмай илгарилашимиз шарт. Ўзбек халқининг жаҳон айвонида бир маърифатли миллат бўлиб умргузаронлик қилиши бугун сиз билан бизнинг ақлу шууримизга, ориятимиз ва ҳамиятимизнинг даражасига боғлиқ. Ахир, аждодлар олдидаги бурчимизни қўя туринг, эртанги авлод олдида масъулиятимиз ҳам бор-ку? Бизга меросхўр бўладиган авлодларнинг тақдири бизнинг шу кунлардаги тадбирларимиздан келиб чиқади. Бозор иқтисодиятини, кундалик ташвишларни баҳона қилиб, асл муддаони эсдан чиқармасак, пировард маррани кўздан қочирмасак бўлгани.

Саволингизнинг иккинчи қисмига келсак, бу саволга жавоб бериш учун бутун бошли китоб ёзса ҳам камлик қилади. Шунинг учун мен фақат бир масалани тилга олмоқчиман.
Миллат маърифатини камол топтиришда адабиётдан катта куч йўқ. Чунки одамлар олаётган ахборотнинг асосий қисми китоб, газета-журнал ва ҳоказолар орқали келади, улардаги материаллар орасида адабиёт кўп ўрин эгаллайди. Халқ маънавияти адабиёт нимани тарғиб қилса, шунга қараб шаклланади.
Аммо адабиёт фақат энг юксак бадиият намуналаридангина иборат эмас. Бундай деб билиш ҳавойилик бўлур эди. Адабий асар деб тақдим этилаётган, одамлар ўқиб ўзлаштираётган жами адабий маҳсулот учун масъулмиз. Бу борада ўйлаганда қадим ривоят ёдимга келади: Нуҳ кемасини сичқон тешиб қўяди, бунга дарров чора топилмаса, кемага сув кириб, жами махлуқот чўкаёзади, нақлнинг давоми – илон ва қалдирғоч ҳақидаги миф...
Тўй раққосаларини биласиз, қошини қоқиб, ишвали боқиб ёнингизга келиб туриб олади. Қийқириқ. Тезроқ пул чиқармасангиз, тиззангизга ўтирволгудай бўлади, бўйнингиздан икки қўлини ўтказиб қучади, кўксини бошингизга ишқайди – эвоҳ, чўнтакнинг энг қоронғу жойларидаги шилдироқ ақчалар қандай қилиб бирин-кетин чиқиб кетганини идрок ҳам қилолмай қоласиз, қарасангиз, бу пайт бояги гўзал бошқа бир «бойвачча»нинг теграсида хиром айлаётган бўлади.
Баъзилар бунга ҳа энди, замон шу экан, деб кулиб қўяқолади.
Ўткир ёзувчиларимиз бор – хоҳласа, икки ой ичида икки юз бетлик ўта қизиқарли, ўта шарманда бир романни ёзиб ташлаш қўлидан келади. Уни, масалан, икки юз минг нусхада чоп этинг: икки ҳафтада ур-йиқит бўлиб сотилиб кетмаса, биз бенават.
Таниқли раққосаларимиз бор – истаса, ғамзани бояги орсиз «санъаткор қиз»лардан ўн чандон орттириб, минг кишилик даврадаги жамики Одам ўғилларининг ҳушини бошидан учира олади. Бироқ улар бунчаликка бормайди; аёлларга хос ҳаё, ўзбекона андиша ва аввало инсоний номус бунга йўл қўймайди. Маънавиятимиз пешволари бўлган адибларимиз ҳам асло боягидек шарманда асар ёзишдай тубанликка тушмайдилар; бунга уларнинг ҳаётий эътиқоди, ижодий принципи йўл қўймайди.
Аммо қарийб чорак асрча бўлиб қолди: илгари бировнинг қулоғига ҳам айтиб бўлмайдиган уят гаплар китобларга бемалол ёзиладиган, сариқ-суруқ газета-журналларнинг саҳифаларига “ҳусн” бўладиган бўлиб қолди. Мен шаҳватпараст айрим қаламкашларни ҳаё кемасини кемираётган сичқонга ўхшатаман. Ҳаёсизлик – маҳв этувчи куч, ҳаё йўқолган жойда жамиятнинг жамиятлиги, халқнинг халқлиги қолмайди. Биз Шарқ элимиз, бинобарин сўз санъатимиз ҳам бизнинг ҳеч кимникидан кам бўлмаган менталитетимизни тарғиб қилганидагина файзли бўлади. Адабиёт миллий ҳодиса, у миллатимиз руҳиятини камол топтиришга интилмай туриб барака топмайди.
Қадимдан адабиёт кимнинг “дотация”сида бўлса ўшанинг ғояларини тарғиб қилиб келган. Ўтиш даврининг қийинчиликлари сабаб, айрим қаламкашлар баъзан уят ва фаҳшни тасвирлаб пул топишга уриндилар ҳам. Ажабки, бундай асарларда бадииятнинг йўқлиги ҳам билинмай кетаркан. Аслида сўз санъати пул топиш воситаси бўлганида эмас, балки пул бақувват асарлар яратишнинг моддий асоси бўлганида адабиёт ривожланади. Кейинги йилларда давлатимизнинг бу соҳага эътибори кучайиб боряпти. Шундай экан, ёзувчилар ҳомийнинг саховатли қўлига қараб қуллуқ қиладиган замонлар орқада қолиб кетса ажаб эмас. Адабиёт ана ўшанда ривожланади, камол топади, ҳақиқий вазифасини бажаришга киришади.

[Nigora Umarova]

Алишер Назар: Зуҳриддин ака, бизга ажратган вақтингиз ва қимматли фикрларингиз учун миннатдорчилигимизни айтиб қўйсак. Суҳбатимиз ниҳоясида ўйлаб кўрсам, ҳар иккимиз ҳам ўз фикримизда қолгандекмиз. Албатта, бу “келишмовчилик” шунчаки гап талашиш ёки ўз фикрини ўтказиш эмас. Гап, тилга олганимиз — шу улуғ зотлар ҳақидаги қарашларимизга бироз ойдинлик киритиш. Зеро, ҳазрат Машрабнинг ўзи лутф этади: “Олими худдон бўлма, олими касдон бўл”. Яъни, у зот айтмоқдаларки, сен фақат ўзингни кўрувчи, худбин бўлма, аксинча, яхши-ёмонни, инсонларни танийдиган олим бўл!
Олими касдон бўлиш йўлида эса хато ва камчиликлар бўлиши табиий. Зеро, бу ҳақда ҳазрат Сўфи Оллоёр ёзадилар:
Хатти тақдир аст берун аз ғалат,
Аз ғалат холи набошад ҳеч хат.
Яъни, фақат тақдир хати хатодан холи, бошқа ҳар қандай хат хатодан холи эмасдир.
Дарҳақиқат, ўзбек адабиётида, маънавий-маърифий ҳаётимизда ўзига хос мақомга эга бу зотлар билан ҳар қанча фахрлансак, ҳар жумлада эмас, битта жумлада икки марта “ҳазрат” десак ҳам муболаға қилмаймиз.

[Kavsar]

Ёки “андишанинг отини қўрқоқ қўйма” деган мақол.

Manashu maqol juda to'gri aytilgan xalqda...

So'fi Olloyor bobomizni ruhlari shod bo'lsin. Ulug'lar yo'li shunday malomat bo'lur ekan.
Biz adabiyotshunislar har bir ishga nisbiy fikrlarimizni bildiramiz xolos. Lekin bir insonning, ayniqsa o'zimiz o'sha zamonda yashab guvohi bo'lmagan narsa ustidan hukm chiqara olmasak kerak.

(Ojiz fikr bu ham)

[Muhammad Dovud]

“Яна бир тоифалар лавандлик (ишёқмаслик) бирла ишлар қилурлар, отларин “девона” қўйуб, ўзларини мастлардек қилурлар. Шариат бирла парволари бўлмас. Ва яна айтурларки: “Бизлар ошиқдурмиз, бизларга намоз ва рўза даркор эмас”. Аларнинг улфати Шайтондур. Бу сўзларга бовар қилиб, андоғ гумроҳға эътиқод қилса, ул Худони душманидур. На учунким, улар Худони оятига мункирдур. Ҳар киши оятга мункир бўлса, бешак кофир бўлур”

Hazrat Hasani Basriyning majnunvash muridi bo’lgan. Mobodo Qur’ondan oyat eshitsa o’zini tuproqqa otib yig’lardi, huddi vujudiga otash tushgandek. Shayh Bir safar dedi: “Ey murid, agar shu ishni qilmaslikni imkoni bo’lsa, ikkala dunyong ham kuyib kul bo’ldi, moboda imkoni bo’lmasa bizdan allaqachon ozib ketgansan, bizni o’n manzil ortda qoldirgansan.
Shayh demoqchiki agar o’zingni shunday tutishing yolgon bo’lsa senining ikki duyoying kuydi, agar shu holating ihtiyoringdan tashqari bo’lsa sen tasavvuf yo’lida mendan ilgarilab ketgansan.

So’fi Olloyor jamiyatda ro’y berayotgan voqealarga befarq bo’lmagan holda, dinda paydo bo’lgan “lavandlikki” qarshi fatvo bergan, biroq Hasani Basriy hazratlaridek istisno qilmagan. Ya’ni Devonalar orasida ahli hollar ham bor deb ketmagan. Negaki Hasani Basriyning ilmi ladundan habari bor So’fi Olloyorning esa yo’q. Shu o’rinda So’fi Olloyorni haqiqatda ham mutaassiblikka yo’l qo’yganini payqash mumkin. Va nima sababdan Mashrab u bilar uchrashishga intilgani anglanadi. So’fi Olloyorni yanglishishdan qaytarish uchun.
So’fi Olloyorning Mashrab bilan uchrashuvida fikri o’zgarib, devonalarga qarshi fatvosiga nuqta qo’yildimi, yohud o’z qarashida qolib haqiqatda Mashrab o’limiga sabab bo’ldimi – Hudo biladi.

Shu nuqtada o’tmish mualliflarning bugungi qalamkashlar unutgan bir hususiyati yodga tushadi. Qadimda har qanday hulosa so’ngida “Vallohu a’lam” turgan.

Хатти тақдир аст берун аз ғалат,
Аз ғалат холи набошад ҳеч хат.

So'fi Olloyorning ushbu satrlari uning qarashlari o'zgarganida darak beradi, Vallohu a'lam

... barchalariga Allohning rahmati bo'lsin.

[Kavsar]

Assalomu alaykum, teran fikrlaringiz va postlaringizni hurmat qilgan holda bir savol bersam. Aynan quyidagi gapingiz qiziqtirib qoldi.

Negaki Hasani Basriyning ilmi ladundan habari bor So’fi Olloyorning esa yo’q.

Buni bizga asoslab isbot qilib bera olasizmi? So'fi Olloyor hazratlarida ilmi g'ayb yo'qligini qanday aniqladingiz?

Mavzu chindan murakkab va juda qiziq ekan. Shu bois erkin xulosa va fikrlar bilan cheklanib qolmasdan, isboti bilan olim Z.Isomiddinovning da'vo fikrlari qanchalik haqli ekanini oydinlashtirib olsak yaxshi bo'lardi deb o'ylaymiz.

Misol uchun, ushbu olimning fikrlariga 1 % ham qo'shila olmayapman hozirda (So'fi Olloyor hazratlarining muxlisi sifatida).

[Muhammad Dovud]

Assalomu alaykum, teran fikrlaringiz va postlaringizni hurmat qilgan holda bir savol bersam. Aynan quyidagi gapingiz qiziqtirib qoldi.

Negaki Hasani Basriyning ilmi ladundan habari bor So’fi Olloyorning esa yo’q.

Buni bizga asoslab isbot qilib bera olasizmi? So'fi Olloyor hazratlarida ilmi g'ayb yo'qligini qanday aniqladingiz?

Mavzu chindan murakkab va juda qiziq ekan. Shu bois erkin xulosa va fikrlar bilan cheklanib qolmasdan, isboti bilan olim Z.Isomiddinovning da'vo fikrlari qanchalik haqli ekanini oydinlashtirib olsak yaxshi bo'lardi deb o'ylaymiz.

Misol uchun, ushbu olimning fikrlariga 1 % ham qo'shila olmayapman hozirda (So'fi Olloyor hazratlarining muxlisi sifatida).

“Яна бир тоифалар лавандлик (ишёқмаслик) бирла ишлар қилурлар, отларин “девона” қўйуб, ўзларини мастлардек қилурлар. Шариат бирла парволари бўлмас. Ва яна айтурларки: “Бизлар ошиқдурмиз, бизларга намоз ва рўза даркор эмас”. Аларнинг улфати Шайтондур. Бу сўзларга бовар қилиб, андоғ гумроҳға эътиқод қилса, ул Худони душманидур. На учунким, улар Худони оятига мункирдур. Ҳар киши оятга мункир бўлса, бешак кофир бўлур”

So'fi Olloyor Hazratlarining shu so'zlari zikr qilingunga qadar u kishini nafaqat avliyo balki , komil musulmon bo'lganlar deyish qiyin.
Yana bir muhlisi bo'lganingiz Hazrat Rumiyning 72 firqa bilan birgaman deganlariga javoban bir mutaasibroq shayh muridi og'ziga kelgan so'zlar bilan so'kadi (Shayh topshirig'iga ko'ra), Hazrat sen aytganlar bilan ham birgaman deydilar.

Ikki Zot qarashlari o'rtasidagi farqni ilg'ash qiyin emas.

Boshqa birovni kofir deb atash juda katta da'vo va tasavvuf ta'limotiga zid.

Shariat ilonni o'ldirishni buyursa, tariqat unga ozor berma deydi.

Mavzu aytganingizdek juda murakkab va aksariyatning qarashlariga to'g'ri kelmaydi. Mansuri Hallojni ham musulmonlar o'ldirgan , ammo qarangki har ikki taraf ham o'zini "Haqman" deb hisoblagan.

Shuni unutmaslik kerakki shariat umumiy ta'limot, tariqat bo'lsa hos.

Ozodbek Nazarbekov & co.ning emas So'fi Olloyor hazratlarining muhlisi ekanligingiz taqsinga loyiq. Sizday muhlislar bor ekan hali bu xalqdan ko'p narsani kutsa bo'ladi, Hudo hohlasa...

barchalaridan Hudo rozi bo'lsin... Ozodbek Nazarbekovdan ham.

Vaaleykum assalom

[Muhammad Dovud]

So'fi Olloyor Hazratlarining shu so'zlari zikr qilingunga qadar u kishini nafaqat avliyo balki , komil musulmon bo'lganlar deyish qiyin.

Ba'zi avliyolar maqomotga etgunlariga qadar qaroqchi bo'lgan.

[Kavsar]

Muhtaram Nigora opa! So'fi Olloyor bobomiz haqlarida bir chiroyli alohida mavzu ochib berishingizni iltimos qilaman, ushbu bahslarni ko'chirgan holda.

Xudo xohlasa o'sha yerda ul hazrat haqlarining ijodlarini kengroq anglashga harakat qilsak, nima deysiz?

[Kavsar]

“Яна бир тоифалар лавандлик (ишёқмаслик) бирла ишлар қилурлар, отларин “девона” қўйуб, ўзларини мастлардек қилурлар. Шариат бирла парволари бўлмас. Ва яна айтурларки: “Бизлар ошиқдурмиз, бизларга намоз ва рўза даркор эмас”. Аларнинг улфати Шайтондур. Бу сўзларга бовар қилиб, андоғ гумроҳға эътиқод қилса, ул Худони душманидур. На учунким, улар Худони оятига мункирдур. Ҳар киши оятга мункир бўлса, бешак кофир бўлур”

So'fi Olloyor Hazratlarining shu so'zlari zikr qilingunga qadar u kishini nafaqat avliyo balki, komil musulmon bo'lganlar deyish qiyin.

Nega bunday xulosa chiqarayotganingizni endi tushunganday bo'lyapman, ammo oldin iqtibosni yaxshiroq tahlil qilib ko'rish kerak.

Birgina "Sabot ul-ojizin"ning 100 dan ziyod variantlari bor, siz ko'proq qo'lyozmaning qaysi nusxasiga tayanasiz mutolaada?

Hazrat Alisher Navoiy bobomizning "Hayrat ul-abror"da yozganlari "Soxta shayx va muridlar bayoni" xususida aytgan fikrlariga qanday munosabatdasiz?

[Muhammad Dovud]

“Яна бир тоифалар лавандлик (ишёқмаслик) бирла ишлар қилурлар, отларин “девона” қўйуб, ўзларини мастлардек қилурлар. Шариат бирла парволари бўлмас. Ва яна айтурларки: “Бизлар ошиқдурмиз, бизларга намоз ва рўза даркор эмас”. Аларнинг улфати Шайтондур. Бу сўзларга бовар қилиб, андоғ гумроҳға эътиқод қилса, ул Худони душманидур. На учунким, улар Худони оятига мункирдур. Ҳар киши оятга мункир бўлса, бешак кофир бўлур”

So'fi Olloyor Hazratlarining shu so'zlari zikr qilingunga qadar u kishini nafaqat avliyo balki, komil musulmon bo'lganlar deyish qiyin.

Nega bunday xulosa chiqarayotganingizni endi tushunganday bo'lyapman, ammo oldin iqtibosni yaxshiroq tahlil qilib ko'rish kerak.

Birgina "Sabot ul-ojizin"ning 100 dan ziyod variantlari bor, siz ko'proq qo'lyozmaning qaysi nusxasiga tayanasiz mutolaada?

Hazrat Alisher Navoiy bobomizning "Hayrat ul-abror"da yozganlari "Soxta shayx va muridlar bayoni" xususida aytgan fikrlariga qanday munosabatdasiz?

Huquqshunosh bo'lganim uchundir balki, bu menga biroz tergovni eslatyapdi. Keyingi postlaringizda savollardan tashqari mulohazalaringizni ham qoldirsangiz degandim. Diologimiz baxsga o'xshasin uchun.

[Muhammad Dovud]

Huzayfat ibnul Yamoniy degan payg'ambarimizning sahobalari bo'lgan. Payg'ambar sirlari sohibi ham deyishadi ul zotni. Sir saqlashga qobiliyatlari bo'lgani uchun payg'ambar (SAV) ummatga bog'liq ba'zi sirlarni shu kishiga aytib qo'yishar ekan. Shunday sirlardan ummat orasidaki munofiq kishilar kimligi habarini Huzayfat (RA) aytgan ekanlar.

Savol: nega oshkor qilmaganlar munofiqlarni?

Nega sen sohta musulmonsan demaganlar?

Dinda Hazrat Navoiy atmoqchi "Sohta shayh va muridlarning" paydo bo'lishidan zarar qancha bo'lsa, ularga senning dining sohta deyishlik ko'proq zararli. Musulmonni qonini musulmondan ko'proq hech kim to'kmagan.

Savol: musulmon musulmonning qonini qanday qilib to'kishi mumkin?

Uni kofirga chiqarish orqali.

Din ishi juda murakkab, unda chuqur ketilsa adashiladi. Adashamiz... Hazrat Navoiy, So'fi Olloyor Hazratlari ham istisni emas bundan.

[Kavsar]

Huquqshunosh bo'lganim uchundir balki, bu menga biroz tergovni eslatyapdi.

Sizga bunday tuyulmasligini iltimos qilaman. Asqar Mahkam ijodiga bo'lgan munosabatingiz, postlaringizni o'qib yoki shoirga qarindosh yoki kattaroq bir filolog olim deb o'ylagandim. Shu bois savolimni ikkilanmay so'radim.
Go'dak yig'lamasa ona sut bermaydi. Tolib tushunmaganini so'ramasa, bir ilmni o'rganolmaydi.


Keyingi postlaringizda savollardan tashqari mulohazalaringizni ham qoldirsangiz degandim. Diologimiz baxsga o'xshasin uchun

Gap shundaki, So'fi Olloyor hazratlarining ruhlari tinch yota qolsin degandim... Agar Mavlono Navoiy komil musulmonlikdan istisno bo'lgan bo'lsa "Lisonut-tayr"ni qanday yozdilar ekan, So'fi Olloyorday aziz kishi "Sabotul ojizin" yoki "Maslak ul-muttaqin"lari bugunda o'qilishga noloyiq bo'lib qoldimikan. Uzr, maqoladan so'ng menda shunday taassurot uyg'ondi, balki adashayotgandirman.

Savolimga bergan javobingiz va asoslaringiz uchun tashakkur, lekin baribir jurnalxon sifatida Z.Isomiddin olimning qarashlariga bo'lgan fikrimni ijobiyga torta olmadi.

Boborahim Mashrab hazratlarini ham, So'fi Olloyor bobomizni ham birdek qadrlayman, ruhlari shod bo'lsin. Birlariga ma'naviy farzand esam, birlariga avlodman. Nima bo'lgandayam, biz adabiyotning faqat ijobiy tomonlarini ochib berishimiz kerak, kelajagimiz shunga bog'liq. Kimdir tikanlarning ichidan gulu lola teradi, kimdir lolalar ichida bo'lib tikan yig'ib o'tadi... Adabiyot - bizning chamanzorimiz, undan faqat gulu lolalarni terib jamiyatga taqdim etishni nasib etsin..

Hurmat va samimiyat ila...

[мафтун]

Boborahim Mashrab hazratlarini ham, So'fi Olloyor bobomizni ham birdek qadrlayman, ruhlari shod bo'lsin
Туппа тугри. Уларнинг плюс ва минусларини мухокама килиш Сизу Бизгамас!

Икки уммоннинг уртасига тушган одам мухаккак гарк булади.

[Muhammad Dovud]

Gap shundaki, So'fi Olloyor hazratlarining ruhlari tinch yota qolsin degandim... Agar Mavlono Navoiy komil musulmonlikdan istisno bo'lgan bo'lsa "Lisonut-tayr"ni qanday yozdilar ekan, So'fi Olloyorday aziz kishi "Sabotul ojizin" yoki "Maslak ul-muttaqin"lari bugunda o'qilishga noloyiq bo'lib qoldimikan. Uzr, maqoladan so'ng menda shunday taassurot uyg'ondi, balki adashayotgandirman.

Savolimga bergan javobingiz va asoslaringiz uchun tashakkur, lekin baribir jurnalxon sifatida Z.Isomiddin olimning qarashlariga bo'lgan fikrimni ijobiyga torta olmadi.

Boborahim Mashrab hazratlarini ham, So'fi Olloyor bobomizni ham birdek qadrlayman, ruhlari shod bo'lsin. Birlariga ma'naviy farzand esam, birlariga avlodman. Nima bo'lgandayam, biz adabiyotning faqat ijobiy tomonlarini ochib berishimiz kerak, kelajagimiz shunga bog'liq. Kimdir tikanlarning ichidan gulu lola teradi, kimdir lolalar ichida bo'lib tikan yig'ib o'tadi... Adabiyot - bizning chamanzorimiz, undan faqat gulu lolalarni terib jamiyatga taqdim etishni nasib etsin..

Hurmat va samimiyat ila...


Hafsalangizni hir qilganimdan afsusdaman...

Sizga tasalli sifatida shuni aytishim mumkin:

Ma'naviy otangiz sha'niga aytilgan gaplar rost bo'lsa - ularni qabul qilishdan o'zga chorangiz yoq;
Yolgon bo'lsa - hursand bo'ling.
Hasan Basriy hazratlari u kishini giybat qilishayotganini eshitib qo'llaridagi hurmolarni g'iybatchiga yetkazishni so'ragan ekanlar. Tasavvuf ahli ularga nisbatan qilingan , bizning nazdimizdagi "yomonlik"larni ana shunday qabul qilishadi...

[Masud Mahsudov]

Бахсингизни анчадан бери кузатиб бораяпман-ку, ўз фикримни қолдиришга имкон тополмаётган эдим.

Сўфи Оллоёрнинг бошқа бировни кофир дейиш фикри орқали уларнинг қарашлари устидан дарров хулоса чиқариш мумкинмикин? Чиндан ҳам тариқат ҳар қандай нарсага бўлган муносабатни мўътадиллаштиришга интилади, аммо уларнинг лавандлик ҳақидаги фикрлари ҳақида кескин фикр қилиш керак эмас. Афсуски, айнан ўша фикрларининг тўлиқ тафсирини излаб тополмадим... Бу билан улар ишёқмас кишиларнинг кўзларини очиш, йўлдан қайтаришга интилган бўлсалар, ажаб эмас.

Агар чиндан ҳам, Сиз айтганингиздек, уларнинг қарашлари тасаввуфдан йироқ бўлган бўлса, «Саботул ожизин» китоби диний уламолар ва одамлар орасида «Мағзи Қуръон» сифатида эътироф этилмаган бўларди. Бундан ташқари бутун бир тариқатнинг таълим тизимини мадрасаларга татбиқ қилишдек ишлари муваффақиятли бўлмаган бўлар эди. Биргина «Маслакул муттақин» бугунги кунгача бир қатор мамлакатларда чоп этилмаган ва ўрганилмаган бўлар эди.

Агар мумкин бўлса, бу мавзуда олим З. Исомиддиннинг илмий қарашлари билан чуқурроқ ўртоқлашсангиз, бахсимиз янада қизиқарлироқ тус олган бўлар эди...

[Maryam]

Negaki Hasani Basriyning ilmi ladundan habari bor So’fi Olloyorning esa yo’q.

Muhammad Dovud aka, aqli ojzimcha javob beraman, xato qilsam, uzr...

ammo, ilmi ladun, ya'ni g'ayb ilmi Qur'oni Karim bilan sharhlasak, unda Ali-Imron surasida keltirilishicha (adashmasam) faqat payg"ambarlarga berilgan, xolos. G'ayb ilmi faqat Payg'ambarlarga berilgani Qur'oni Karimning 2 ta surasida keladi, Tavba va Oli-Imron surasida.(uzr agar suralarda adashgan bo'lsam, yana qayta olib ko'raman hali).

[Maryam]

Lekin men So"fi Olloyor bilan o"sganman, uning g'azallari bilan o'sganman...hanuz menga hayot shiori bo'lgan ul zotning bitganlari...yoshlikda eshitilgan narsa sira inson hayolidan chiqib ketmas ekan...O'tingda o'ting bo'lsa o'tdan o't deb yuraman o'zimga...bu iqtibos So'fi Olloyordan olingan...o'sha o't bilan yonib yashashga undaydi...

[Nigora Umarova]

АДАБИЁТ – НУРЛИ СЎЗ

Мен болаликдан Бобур рубоийларини ёд олганман, кейин Навоий ғазалларини... Кейинчалик барча замондош етук шоирларни севиб ўқидим. Ҳамид Олимжон, Ғафур Ғулом, Ойбек шеърияти мен учун ижод мактаби бўлди. Навоий менга устоз, пир ўлароқ Шарқ шеърияти эшигини очди. Румий, Аттор, Ҳофиз, Бедил асарларини аслиятда ўқиш бахтига муяссар бўлдим. Дастлабки машқларим мактаб деворий газетасида, талабалик йилларимда Бухоро педагогика институтининг кўптиражли газетасида босилган. Кейинчалик “Газопровод” сарлавҳали шеърим “Шарқ юлдузи”да, “Жамила” номли кичик достоним Зулфия опанинг тавсияси билан “Ёш ленинчи”да чоп этилди.
Илк шеърий тўпламим “Олам кирар юрагимга” 1968 йилда нашр қилинди. Бу китоб ҳақида таниқли шоир Ҳусниддин Шарипов мақтаб тақриз ёзгани, Шуҳрат ака ёзган тақриз эса Москвада, “Литературная газета”да босилгани ёдимда. Сўнгра йиллар оша бир неча шеърий китобларим дунё юзини кўрди: “Чўққиларга ёғилди ёғду” (1971), “Тош туғён” (1973 й.), “Ҳасан ва ой” (1974 й.), “Қуёш чашмаси” (1976 й.), “Достонлар” (1068 й.), “Тафаккур” (1979 й.), “Қадаҳ” (1980 й.), “Сувайдо” (1983 й.), “Умидли дунё” (1988 й.), “Варахша” (1989 й.), “Аср билан видолашув” (2007 й.), “Яна кўнглимда уч ой” (2010 й.).
Ўтган йиллар давомида бадиий таржима билан ҳам изчил шуғулландим. Форсийдан Мавлоно Жалолиддин Румийнинг олти китобдан иборат “Маснавийи маънавий”сини, Шайх Фаридуддин Атторнинг “Мантиқут тайр”, “Илоҳийнома”, “Асрорнома”, “Панднома”, “Булбулнома”, “Уштурнома” асарларини, буюк шарқ шоирлари бисотидан “333 рубоий” китобини, Абдураҳмон Жомийнинг икки юз ғазали (“Гулшанингда сўлмасин гул”)ни, Алишер Навоий “Девони Фоний”сидан икки юз ғазал, ўн қасида (“Фоний гулшани”)ни, Сотим Улуғзоданинг “Фирдавсий” романини, турк тилидан Ҳазрати Али ибни Абутолибнинг шеърий девонини, инглиз тилидан Вильям Шекспирнинг энг етук ўн иккита асари: “Ҳамлет”, “Макбет”, “Отелло”, “Қирол Лир”, “Ромео ва Жулъетта”, “Юлий Сезар”, “Кориолан”, “Венеция савдогари”, “Қиш эртаги”, “Қирол Генрих IV”, “Антоний ва Клеопатра”си ҳамда сонетларини, болалар учун турли муаллифларнинг “Муҳаммад алайҳиссалом қиссаси”, “Мусо алайҳиссалом қиссаси”, “Исо алайҳиссалом қиссаси”, “Будда қиссаси”, “Акбар ва Бирбал” ва “Шекспир ҳикоятлари”ни, рус тилидан Александр Пушкиннинг “Моцарт ва Сальери” фожеаси, буюк француз адиби Никола Буалонинг “Шеърий санъат” асарини, Ян Райниснинг “Олтин тулпор”, Бартольд Брехтнинг “Сичуандан чиққан меҳрибон” драмаларини, Фридон Халвашининг “Кумуш елкан” шеърий тўпламини, Радий Фишнинг “Жалолиддин Румий” романини ўзбек тилига ўгирдим. Озарбайжон шоири Бахтиёр Ваҳобзоданинг “Фарёд” драмаси ва Фузулийга бағишланган “Шаби ҳижрон” достонини ўзбекчалаштирдим. Минг шукрки, санайверсам яна топилади...
Ижодий фаолиятим давомида бир неча йил Бухоро институтида чет эллар адабиётидан дарс бердим. Ўзбекистон Фанлар академияси Тил ва адабиёт институтида ишладим. Академик Иззат Султон раҳбарлигида икки жилдлик “Адабиёт назарияси”, икки жилдлик “Ўзбек адабий танқиди тарихи” китобларини ёзишда қатнашдим. “Лирик шеърият”, “Тарихий драма” деган илмий рисолаларим нашр этилди.
Хуллас, ўзим ёзганларим ва таржималарни қўшиб ҳисобласа, китобларим сони қирқдан ошса керак. Уларнинг адади масаласи ўзингизга маълум. Масалан, “Сувайдо” ва “Умидли дунё” китобларим ҳар бири йигирма минг нусхада босилган. “Жалолиддин румий” романи қирқ беш минг нусхада нашр этилиб, ўн кунда сотилиб битган. Бу гаплар бугун афсонага ўхшайди. Ўрни келганда айтай, ҳозир китоб нашри ва китоб савдосини кўнгилдагидек деб бўлмайди. Тошкентда тўрт минг сўмга сотилаётган китобни вилоятларда ўн минг сўмга сотишади...
Адабиётнинг жамият ҳаётида тутган ўрни бағоят буюк. Бу гапни ўзим адабиётчи бўлганим учун айтаётганим йўқ. Елкамда етмиш йиллик тажриба бор. Ана шунга суяниб айтаяпман. Дунёдаги барча фанлар бир тараф, адабиёт бир тараф. Барча фанлар танингга хизмат қилади, адабиёт жонингга, руҳингга. Хўш, руҳ нима? Руҳ – сенинг инсонлигинг.

[Nigora Umarova]

Ҳамма нарса парваришга муҳтож бўлганидек, руҳинг, инсонлигинг ҳам парваришга муҳтож. Уни ювиб, тараб туриш керак. Йўқса, тубанлашиб кетади. Костюм кийиб, галстук таққан олифта ҳайвонга айланиб қолишинг ҳеч гапмас. Бу ювиб-тарашни ким қилади? Адабиёт, албатта. Адабиёт инсонни киройи инсон бўлишига ўргатади. Ҳой, сен зоти шарифсан, Аллоҳнинг ердаги вакилисан, инсонлигингни унутма, назарингни баланд тут, фақат нафсинг учун яшама, ҳайвон даражасига тушиб қолма, деб огоҳлантириб туради. Шу маънода, адабиёт – маънавият фани, боболаримиз ибораси билан айтганда, илми адаб... Адаб – бу ўринда кенг қамровли тушунча, инсон қиёфасини белгиловчи омил. Қариялар дуода фарзандларига соғлик ва умр баробарида Яратгандан адаб сўрашади. Хуллас, киши ким бўлишидан қатъий назар, масалан, буюк олим, етак мутахассис, йирик давлат арбоби, моҳир санъаткор, уста деҳқон, машҳур спортчи бўлишидан ҳам олдин соҳибадаб, яъни, яхши инсон бўлиши лозим. Адабиёт ана шу вазифага хизмат қилади.
Бугун техника тараққиёти туфайли дунё уйимизга кириб келди. Телевизор тугмасини босасиз вассалом: Париж, Лондон, Нью Йорк, Рим, Қохира, Истанбул, Теҳрон, Москва, Деҳли, Пекин қаршингизда тизилиб ўтаверади. Дунёнинг вазиятини ўз кўзингиз билан кузатасиз. Дунёда ҳамма нарса бор, фақат нур йўқ, эртанги кундан умид йўқ. Инсон зоти тирикчилик кўйида зир югуради. Камбағаллар нон топсам дейди, бой-бадавлатлар бир кун бўлса ҳам айшимни суриб қолсам дейди. Дунёга нега келди, нега кетади, бу нарса хаёлига ҳам келмайди. Еб-ичиб, мол-бисот тўпласа, бас... Инсонни бир лаҳза бўлса ҳам тўхтатиб, ҳай, ҳолингга назар сол, бу аҳволда қаёққа борасан, деб огоҳликка, яъни, инсонликка ундовчи куч – адабиёт...

Эй Навоий, олам аҳлида тамаҳсиз йўқ киши,
Ҳар кишида бу сифат йўқдир, анга бўлсин шараф.
Сен агар тарки тамаҳ этсанг, улуғ ишдир буким,
Олам аҳли барча бўлгай бир тараф, сен бир тараф...

Мавлоно дейдики,

Зиндаги омад баройи бандаги,
Зиндаги бебандаги шармандаги...

Яъни, ҳаёт, тириклик сенга Аллоҳга банда бўлиш, чинакам инсон бўлишинг учун берилди. Бас, шундоқ экан, бандаликдан, инсонликдан маҳрум бўлиб яшаш – шармандаликдир.
Хуллас, адабиёт – инсоншунослик дегани. Биз ерни, осмонни, ундаги бор жисмларни билсагу ўзимизни, нечук инсон эканлигимизни, Яратгандан тайин этилган инсоний бурчимизни билмасак, ҳолимизга вой... Ҳамиша ва ҳамма соҳада ақл ва инсофни байроқ қилиш инсоний бурчимиздир. Адабиёт инсонни ақл ва инсофга ундайди.
Овруполик файласуфнинг бир гапини ўқиб қолдим. “Билим деб ҳикматдан, ахборот деб билимдан айрилдик” дейди у. Дарвоқе, дунёни ахборот босиб кетди. Матбуотда ҳам, радиода ҳам, телевизорда ҳам ҳар куни такрор: ўт олиб кетди, сув босиб кетди, тўфон, вулқон, зилзила, ҳалокату фалокат... Кўчаларда ур-сур, тўполон, халқ бир тараф, миршаблар бир тараф... Фақат хабар, ахборот, информация. Таҳлил йўқ, нега шундоқ бўлаяпти, деган савол йўқ, воқеа-ҳодисанинг туб моҳиятига қизиқиш йўқ. Хуллас, файласуфнинг куйинганича бор.

[Nigora Umarova]

Мен адабиётимизда Шарқ адабиёти анъаналари давом этишини истардим. Шарқ адабиётининг мағзини ташкил этадиган нарса – ҳикмат. Хўш, ҳикмат нима? Ҳикмат – моҳият, аниқроғи моҳиятга етакловчи фикр.
“Маснавийи маънавий”да юзлаб ҳикояту ривоятлар бор. Биттасини айтиб берай. Бир дарвеш узоқ бир шаҳарда машҳур авлиё яшашини эшитиб, унинг зиёратига отланибди. Йўл юриб, йўл юрса ҳам мўл юриб, дашту саҳролар оша авлиёнинг манзилига етиб, унинг эшигини қоқибди.
“Ҳай, ким?” овоз берибди болахона даричасидан аёл киши.
“Мен фалон юртдан ҳазратимнинг зиёратларига келган дарвешман” дебди мусофир.
“Овора бўлибсан, дарвеш, — дебди аёл. — Мен унинг хотиниман. Дунёда иккита аблаҳ бўлса, биттаси ўша. Дунёда иккита беномус, алдоқчи бўлса, биттаси ўша шайтони лаин. Зиёратингга арзимайди у”, дея бор ҳақорату маломатларни ёғдириб, эрининг бошига мағзава тўкибди. “Келган йўлингга қайт” деб гапини тугатибди.
Дарвеш ҳанг-манг бўлиб қолибди. Эътироз этмоқчи бўлиб оғиз жуфтлабдию яна ўзини тийибди. “Майли, нима бўлса ҳам кўрай, чақиринг” деб оёқ тирабди.
“У уйда йўқ, чиқиб кетган” дебди аёл.
Шунда дарвеш чор-ночор эшикдан йироқлашиб, тўрт-беш қадам нари кетибди. Бир одам учрабди. “Мабодо фалон авлиёни кўрмадингизми?” сўрабди дарвеш ундан. “Кўрдим, — дебди ҳалиги киши, — ўтин тергани ўрмонга кетди”.
Дарвеш ўрмонга қараб юрибди. Бир пайт ўрмондан авлиё чиқиб келибди. Арслонга ўтин ортиб, устига ўзи ўтириб олганмиш. Йўғон бир илонни қамчи қилиб, боши узра айлантириб келаётганмиш.
“Ҳай, дарвеш! — дебди йироқдан. — Кўнглингдан нима гаплар кечганини айтайми?”
“Айтинг” дебди дарвеш.
“Шундоқ авлиё одам шундай жоҳил хотин билан қандай тирикчилик қиларкин?” деб ўйладинг.
“Тўғри” дебди дарвеш.
“Ўйлаб қара, бир хотиннинг жаврига чидай олмасам, нечук авлиё бўлдим? Ўшанинг жаврига чидадимки, арслонни эшшак қилиб, устига ўтин ортиб, илонни қамчи қилиб юрибман” дебди авлиё.
Хўш, бу ривоят билан Мавлоно нима демоқчи? Ҳалиги аёл – шунчаки аёл эмас, дунё. Мавлоно айтмоқчики, бу дунёга келдингми, бас, у сени аяб ўтирмайди. Машаққатларга дучор қилади, бошингга таҳқиру ҳақоратлар ёғдиради. Ана шунга чидай олсанг, марра сеники, бир нимага эришасан. Чидамасанг, нарёғини ўзингдан кўр. Ҳа, дунёни чидаганга чиқарган. Мана, сизга ривоят замиридан келиб чиқадиган ҳикмат.
Адабиётимизни ҳикмат руҳи тарк этмасин дейман.
Аруз – минг йиллик шеъриятимизнинг етакчи, бош йўли. Унинг юрак-қон томири. Мен арузда битган шеърларим, яъни, ғазаллар, мухаммаслар, рубоийлар, достонларимни саралаб, бир китоб қилдим. Асрор Самад сўз бошиси ила нашр этилди. “Шоирнинг аруз китоби” рукни остида... Истагим, ҳар бир ўзбек шоирнинг аруз китоби бўлсин. Аруз бизнинг қонимизда, жонимизда. Мумтоз наволаримизга қанот бағишлаган аруз эмасми? Бас, уни севайлик, ўрганайлик. Арузда қалам тебратиб, гўзал манзумалар яратайлик.
Тўғри, ҳар бир жабҳада янгиланиш – ҳаёт қонуни. Қолаверса, “Кимки яшаб, янгиланади, ўша мангу яшаб қолади”, дейдилар аҳли билгичлар. Тўлқин ортидан тўлқин келмаса, дарё сассиқ кўлга айланади. Авлод ортидан авлод келмаса, жамият таназзулга юз тутади. Адабиёт ҳам шундай. Изланиш, янгиланиш – доимий жараён. Аммо янгиланиш бошқалардан тўғридан-тўғри нусха кўчириш эвазига бўлмаслиги, адабиёт ўзининг табиий илдизларидан узилиб қолмаслиги керак.
Кейинги йилларда япон учликлари – хаккуларни таржима қилиш урф бўлди. Ўқидим, ёмон эмас. Аммо нимадир етишмайдигандай. Топдим, қофия, оҳанг етишмаяпти. Бир таржимонга шу ҳақда айтсам, япон шеъриятида қофия йўқ деб қолди. Фикримни тушунтиришга ҳаракат қилдим. Ўзбек тили – қофияли тил, бу унинг табиати. Бошқа тиллардан ўгирилган шеър ана шу табиатга бўйсуниши керак, дедим. Барибир фикримга қўшилмади. Айтмоқчиманки, қофияли қилиб ўгирганда, у оҳанг касб этар, жаранглар эди. Шу қофиясиз ҳолида эса у, устоз Миртемир айтмоқчи, шеър эмас, қора сўз... Ёки шоир Николо Буало ёзади:
Гўзал оҳангларсиз шеърият ўлик,
Сўзлар сўлғин боқар, сатрлар сўник.
Яна бир айтмоқчи бўлганим: китоб нашри ва китоб савдосини мукаммал тарзда йўлга қўйиш керак. Янги миллий кутубхона қуриляпти, бундан бениҳоя хурсандмиз. Энди шунга мувофиқ равишда давлат китобни ўз қаноти остига олмоғи даркор. Китоб – маънавиятимиз гавҳари, уни маиший-истеъмол моллари билан бир қаторга қўйиб, битта тарозида тортиб бўлмайди. Шундоқ қилайликки, бизда китоб култи бўлсин. Шундоқ қилайликки, яхши китоб ёзган ёзувчи яхши ҳақ ола билсин, тирикчилик деб бошқа ишларга чалғимасин.
Суҳбатимизга хотима ўрнида яна Мавлонога мурожаат қилмоқчиман.
“Бу дунёнинг туни ва зулмати ўтади. Ундан қолажак нарса – сўзнинг нури, – дейди Мавлоно. – Чунончи, пайғамбарлар умри кечди, бироқ сўзларининг зиёси барҳаёт ва мангу тирикдир”.
“Инсоннинг вужуди бир уюм гўнгга ўхшайди. Аммо ана шу гўнг азиздир. Чунки унинг бағрида подшонинг узуги бор” – дейди яна Мавлоно.
Подшонинг узуги бу – инсон кўнгли демак. Шу ўринда, икки оламни мен битта кўнгил учун яратдим, икки олам битта кўнгилга сиғади, аммо битта кўнгил икки оламга сиғмайди, деган ҳадисни ҳам эсланг...
Адабиёт – инсон кўнгли деб аталмиш илоҳий мўъжизани мадҳ этувчи нурли сўздир. Мен мана шу нурли сўз ичида эканим учун Яратганга шукрлар қиламан. Ва яна бир шукронам: уч қизим, бир ўғлим, беш набирам бор. Касблари тарли-туман: шифокор, рассом, муҳандис, иқтисодчи. Аммо уларнинг ҳаммаси адабиётни севишади, ардоқлашади.

[Maryam]

АДАБИЁТ – НУРЛИ СЎЗ

Елкамда етмиш йиллик тажриба бор. Ана шунга суяниб айтаяпман. Дунёдаги барча фанлар бир тараф, адабиёт бир тараф. Барча фанлар танингга хизмат қилади, адабиёт жонингга, руҳингга. Хўш, руҳ нима? Руҳ – сенинг инсонлигинг.


Nodir fikr. Men na filolog na adabiyotchi, ammo hayotimni adabiyotsiz tasavvur qila olmayman. Tasavvur qilish ham qiyin, negaki adabiyotdan inson ma'naviy ozuqa oladi. Ma'naviy ozuqasiz yashashni men aqlimga ham keltira olmayman.

[Muhammad Dovud]

Бахсингизни анчадан бери кузатиб бораяпман-ку, ўз фикримни қолдиришга имкон тополмаётган эдим.

Сўфи Оллоёрнинг бошқа бировни кофир дейиш фикри орқали уларнинг қарашлари устидан дарров хулоса чиқариш мумкинмикин? Чиндан ҳам тариқат ҳар қандай нарсага бўлган муносабатни мўътадиллаштиришга интилади, аммо уларнинг лавандлик ҳақидаги фикрлари ҳақида кескин фикр қилиш керак эмас. Афсуски, айнан ўша фикрларининг тўлиқ тафсирини излаб тополмадим... Бу билан улар ишёқмас кишиларнинг кўзларини очиш, йўлдан қайтаришга интилган бўлсалар, ажаб эмас.

Агар чиндан ҳам, Сиз айтганингиздек, уларнинг қарашлари тасаввуфдан йироқ бўлган бўлса, «Саботул ожизин» китоби диний уламолар ва одамлар орасида «Мағзи Қуръон» сифатида эътироф этилмаган бўларди. Бундан ташқари бутун бир тариқатнинг таълим тизимини мадрасаларга татбиқ қилишдек ишлари муваффақиятли бўлмаган бўлар эди. Биргина «Маслакул муттақин» бугунги кунгача бир қатор мамлакатларда чоп этилмаган ва ўрганилмаган бўлар эди.

Агар мумкин бўлса, бу мавзуда олим З. Исомиддиннинг илмий қарашлари билан чуқурроқ ўртоқлашсангиз, бахсимиз янада қизиқарлироқ тус олган бўлар эди...


Shariat aytadur o'ldur ilonni,
Tariqat aytadi og'ritma jonni...

Anchayin kechikib javob berganim uchun uzr.
Hurmatli Masud Mahsudov keling bahs uchun emas, haqiqat yuzaga chiqishi uchun bahslashaylik.